ရှင်မဿဲခရစ်ဝင်ကျမ်း ၇

 

အခန်းကြီး - ၇

^{chapter 7}

 

^{၁. မတရားစီရင်ခြင်းကို ဆုံးမ၍၊ ၆. သန့်ရှင်းသောအရာများကို ခွေးများအား မပေးရန် တားမြစ်၍၊ ၇. ဆုတောင်းရန် တိုက်တွန်း၍၊ ၁၃. ကျဉ်းမြောင်းသောတံခါးဝမှ ဝင်ရန်၊ ၁၅. မမှန်ကန်သော ပရောဖက်များကို သတိပြု၍၊ ၂၁. နှုတ်ကပတ်တော်ကို နားထောင်သူမျှသာမဟုတ်၊ အကောင်အထည်ဖော်သူဖြစ်ရန်၊ ၂၄. ကျောက်သားပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော အိမ်ကဲ့သို့၊ ၂၆. သဲပေါ်တွင် မတည်ဆောက်ရန်။}

^{1 Christ ending his sermon in the mount, reproveth rash judgment, 6 forbiddeth to cast holy things to dogs, 7 exhorteth to prayer, 13 to enter in at the strait gate, 15 to beware of false prophets, 21 not to be hearers, but doers of the word: 24 like houses builded on a rock, 26 and not on the sand.}

 

^{၁. မစီရင်ပါနှင့်။ ဤနေရာ၌ ယေရှုသည် အခြားသူ၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို စီရင်ခြင်းကို အထူးရည်ညွှန်းပြီး၊ သူ၏ လုပ်ရပ်များ၏ မဖြစ်မနေ မမှန်ကန်ခြင်းကို စီရင်ခြင်းကို မဟုတ်ပါ။ ဘုရားသခင်တစ်ပါးတည်းသာလျှင် လူသားများ၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို စီရင်ရန် အရည်အချင်းရှိသည်၊ အကြောင်းမှာ သူတစ်ပါးတည်းသာလျှင် လူသားများ၏ အတွင်းစိတ်အကြံအစည်များကို ဖတ်နိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ လူသားများ၏ နှလုံးသားကို ဤသို့မြင်နိုင်သောကြောင့် ဘုရားသခင်သည် အပြစ်သားကို ချစ်သော်လည်း အပြစ်ကို မုန်းသည်။ လူသားများသည် "ပြင်ပအသွင်အပြင်" ကိုသာ မြင်နိုင်ပြီး နှလုံးသားကို မမြင်နိုင်သောကြောင့် မလွှဲမရှောင်သာ အမှားများ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤနေရာ၌ ယေရှုသည် ခရစ်ယာန်တစ်ဦးအနေဖြင့် မဖြစ်မနေ မမှန်ကန်ခြင်းကို ခွဲခြားနိုင်ရမည့် ထက်မြက်သော ခွဲခြားနိုင်စွမ်းကို ရည်ညွှန်းခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ပြစ်တင်ဝေဖန်ခြင်း၊ ထက်ထက်သြသြဖြစ်ခြင်း၊ များသောအားဖြင့် မတရားသော ဝေဖန်ခြင်းအကျင့်ကို ရည်ညွှန်းသည်။}

^{1. Judge not. Jesus here refers particularly to judging another’s motives, not to judging the right or wrong of his acts. God alone is competent to judge men’s motives, because of the fact that He alone is able to read men’s innermost thoughts (see Heb. 4:12; DA 314). Looking thus on men’s hearts, God loves the sinner the while He hates the sin. Able to discern only the “outward appearance” (1 Sam. 16:7) and not the heart, men inevitably make mistakes. Jesus does not here refer to that fine sense of discrimination by which the Christian is to distinguish between right and wrong (Rev. 3:18; cf. 5T 233), but rather to the habit of censorious, sharp, and usually unjust criticism.}

 

^{၂. မည်သည့်စီရင်မှုဖြင့်။ မည်သည့်စီရင်မှုဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် ပေးသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုစီရင်မှုကို ကျွန်ုပ်တို့ ပြန်လည်ရရှိမည်ဖြစ်သည်၊ အကြောင်းမှာ မတရားမှုသည် မတရားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထို့ထက်ပို၍၊ လူတစ်ဦးသည် သူ၏ လုံးဝမတရားသော စီရင်မှုသည် ဘုရားသခင်၏ စီရင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်၊ ယေရှုသည် မပြောင်းလဲသော ကျွန်ပိုင်ရှင်၏ ဥပမာပုံပြင်တွင် သင်ပေးခဲ့သည့်အတိုင်း။ ကျွန်ုပ်တို့သည် ပြစ်မှုကို ပြစ်တင်နိုင်သော်လည်း၊ ဘုရားသခင်ကဲ့သို့ပင်၊ ပြစ်မှုကျူးလွန်သူကို ခွင့်လွှတ်ရန် အမြဲအသင့်ရှိရမည်။ ကျွန်ုပ်တို့သည် ပြစ်မှုကျူးလွန်သူအား ကရုဏာပြရန် လုပ်ဆောင်နိုင်သည်၊ သူပြုလုပ်ခဲ့သော မကောင်းမှုကို လုံးဝမထောက်ခံဘဲဖြစ်သည်။}

^{2. With what judgment. Compare Mark 4:24; Luke 6:38. The measure we give will be the measure we receive, for injustice provokes injustice. More than that, the injustice of one man toward his fellow men provokes divine judgment, as Jesus taught in the parable of the Unforgiving Servant (Matt. 18:23–35). We may condemn the offense, but, like God, we must ever be ready to forgive the offender. We can extend mercy to the offender without in any way condoning the evil he may have done.}

 

^{၃. အဘယ်ကြောင့် မင်းသည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏ ဆိုရိုးစကားဖြစ်သော "ဖန်အိမ်တွင်နေထိုင်သူများသည် ကျောက်ခဲများကို မပစ်သင့်ပါ" သည် အလားတူအဓိပ္ပာယ်ရှိသည်။ အာရဗီဆိုရိုးစကားတစ်ခုလည်းရှိသည်၊ "မင်းသည် မင်းညီအစ်ကို၏ မျက်လုံးထဲတွင် အမှုန်အမွှားကို မည်သို့မြင်ပြီး၊ မင်းမျက်လုံးထဲတွင် လက်ဝါးကပ်တိုင်ကို မမြင်ရသနည်း" ဟုဆိုသည်။}

^{3. Why beholdest thou? Compare Luke 6:41. Our proverb, “Those who live in glass houses should not throw stones,” has a similar import. There is also an Arabic proverb that runs, “How seest thou the splinter in thy brother’s eye, and seest not the cross-beam in thine eye?”}

 

^{အမှုန်အမွှား။ ဂရိဘာသာ karphos၊ သစ်သားအပိုင်းအစ၊ အမှုန်အမွှားစသည်ဖြင့် မျက်လုံးထဲတွင် ဤအရာသည် အလွန်ယားယံစေသော အမှုန်ဖြစ်သည်၊ သို့သော် ၎င်း၏အရွယ်အစားမည်မျှပင်သေးငယ်စေကာမူ၊ "အမှုန်အမွှား" သည် သေးငယ်သောအမှားကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ပြစ်တင်ဝေဖန်သူသည် အခြားသူ၏ အမှားမည်မျှသေးငယ်စေကာမူ အလွယ်တကူ သိရှိနိုင်သည်။}

^{Mote. Gr. karphos, a mere “chip,” or “splinter,” of dried wood, chaff, etc. In the eye this would be a most irritating particle, however small its size. The “mote” represents, of course, the lesser fault. The censorious man always readily detects any fault, however small, in another man.}

 

^{လက်ဝါးကပ်တိုင်။ ဂရိဘာသာ dokos၊ အိမ်တစ်လုံးတည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသော "သစ်သားတန်း" သို့မဟုတ် "တန်းသစ်သား" ဖြစ်သည်။}

^{Beam. Gr. dokos, a “log,” or “plank,” a piece of timber used in the construction of a house.}

 

^{၄။ မည်သို့ပြောမည်နည်း။ လုကာ ၆:၄၂ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{4. How wilt thou say? Compare Luke 6:42.}

 

^{ထုတ်ယူပါရအောင်။ ဤကမ်းလှမ်းမှုသည် အမှုန်အမွှားရှိနေကြောင်း ဖော်ပြရန်နှင့် ကမ်းလှမ်းသူ၏ ဉာဏ်ပညာနှင့် ကျွမ်းကျင်မှုကို ထင်ရှားစေရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ အကူအညီပေးလိုသော ဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။}

^{Let me pull. This offer is not prompted so much by a desire to be helpful as to call attention to the fact that the mote is there and to the presumed wisdom and skill of the person making the offer.}

 

^{လက်ဝါးကပ်တိုင်။ သူကိုယ်တိုင် အမှားများပြုလုပ်ခဲ့ဖူးသည့်အချိန်များကို လုံးဝမေ့လျော့ထားပြီး၊ သူ၏ အားနည်းချက်များကို မေ့လျော့ထားပြီး၊ လှည့်ဖြားသူသည် သူ၏ အမှားပြုလုပ်သော ညီအစ်ကိုအပေါ် စိတ်မရှည်ဖြစ်လာသည်။ မကြာခဏဆိုသလို၊ ခရစ်ယာန်ဟုခေါ်သူများသည် အခြားသူများပြုလုပ်ခဲ့သော သို့မဟုတ် ပြုလုပ်သည်ဟု ယူဆထားသော လုပ်ရပ်များအပေါ် ပြင်းထန်သော ဒေါသဖြစ်ပေါ်မှုကို ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် သူတို့ကိုယ်တိုင်ပင် သူတို့စွပ်စွဲထားသော အပြစ်များကို ကျူးလွန်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ယင်းသည် ယေရှုထံသို့ အိမ်ထောင်ရေးဖောက်ပြန်မှုဖြင့် ဖမ်းဆီးခံရသော မိန်းမကို ယူဆောင်လာသော ဖာရိဆီများနှင့် မမှန်ကန်ကြောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ရှိမုန်သည် မာရိကို စီရင်သောအခါလည်း မမှန်ကန်ကြောင်း ဖြစ်သည်။ သူ၏ ညီအစ်ကိုတွင် အမှားတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ခရစ်ယာန်သည် "ထိုသူကို နူးညံ့သိမ်မွေ့သောစိတ်ဖြင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရမည်"၊ သူကိုယ်တိုင်လည်း ထိုအချက်တွင် သွေးဆောင်ခံရပြီး ပြုတ်ကျခဲ့ဖူးသည်၊ သို့မဟုတ် အနာဂတ်တွင် ပြုတ်ကျနိုင်သည်ကို စဉ်းစားရမည်။}

^{A beam. Completely forgetful of the times that he himself has erred, and of his own weaknesses, the hypocrite becomes impatient with his erring brother. How often so-called Christians express profound indignation at the course others have taken, or are presumed to have taken, only to have later events reveal that they themselves are guilty of the very sins of which they accuse others. This was true of the Pharisees who brought to Jesus the woman taken in adultery (John 8:3–11; DA 461), and also of Simon when he judged Mary (Luke 7:36–39; DA 566). The Christian who discovers his brother in a fault will “restore such an one in the spirit of meekness,” considering that he himself may have been tempted and may have fallen on that very point, or may do so in the future (Gal. 6:1).}

 

^{၅။ အိုရင်သူ။ ဝေဖန်ပြစ်တင်သူသည် အမြဲမယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ သူ၏ဝေဖန်မှုများသည် သူ၏မယုံကြည်မှုကို ဖုံးကွယ်ရန် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းရည်ရွယ်သည်။ အခန်းကြီး ၆:၂ တွင် ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ။}

^{5. Thou hypocrite. The critical, censorious person is always a hypocrite, and his criticisms are aimed, in part, at drawing a cloak over his own hypocrisy. See on ch. 6:2.}

 

^{ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်နိုင်ရန်။ လူတစ်ဦးသည် မိမိ၏အမှားကျူးလွန်သောညီအစ်ကိုကို ကူညီရန် လိုအပ်ပါက မိမိကိုယ်ကို ခံစားခွင့်ပြုရန် အသင့်ဖြစ်နいてဖြစ်မှသာ သူသည် ထိုသူကို ကူညီရန် လုံလောက်စွာ “ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်နိုင်” မည်ဖြစ်သည် (MB ၁၂၈ ကိုကြည့်ပါ)။ အခြားသူများအား ၎င်းတို့၏စရိုက်နှင့် ဘဝတွင် ချို့ယွင်းချက်များကို မြင်တွေ့ပြီး ဖယ်ရှားရန် ကူညီခြင်းသည် လူသားဆက်ဆံရေးနယ်ပယ်တွင် အလွန်နူးညံ့သော လုပ်ဆောင်မှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ထိုလုပ်ဆောင်မှုကို လုပ်ဆောင်ရန် ကြံစည်သူထံတွင် အလွန်ရှင်းလင်းပြီး ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော မျက်စိရှိရန် လိုအပ်သည်။  See clearly. It is only when a man is ready and willing to suffer himself, if need be, in order to help his erring brother, that he can “see clearly” enough to be of any help to him (see MB 128). To help others see and remove defects in their characters and lives is the most delicate of operations in the field of human relations, and requires the clearest and most discriminating eyesight on the part of the person who proposes to conduct the operation.}

 

^{၆။ မပေးပါနှင့်။ အခြားသူများ၏ ဘဝနှင့် စရိုက်တွင် သေးငယ်သော သို့မဟုတ် စိတ်ကူးယဉ်အမှားများမှ ခရစ်တော်သည် ထင်ရှားစွာ မမှန်ကန်ပြီး အပြစ်မှ လွတ်မြောက်လိုစိတ်မရှိသူများအပေါ် ခရစ်ယာန်၏သဘောထားသို့ ပြောင်းလဲသည်။}

^{6. Give not. From minor or imaginary wrongs in the life and character of others Christ turns to the Christian’s attitude toward those who are clearly and completely in the wrong and have no desire to escape from sin.}

 

^{သန့်ရှင်းသောအရာ။ ဗိမာန်တော်သို့ ယူဆောင်လာပြီး သန့်ရှင်းသောအသုံးပြုရန် ချီးမြှင့်ထားသော ယဇ်ပူဇော်ခြင်း သို့မဟုတ် ယဇ်ပသရန်များကို ရည်ညွှန်းဖွယ်ရှိသည်။ မစ်ရှ်နာက “ခွေးများစားရန်အတွက် ရည်စူးထားသော [တိရစ္ဆာန်များ] ကို ရွေးနှုတ်ခွင့်မပြုရ” (Temurah ၆. ၅၊ Soncino ထုတ်ဝေမှု၊ စာမျက်နှာ ၂၂၄၊ Talmud Behoroth ၁၅a၊ Soncino ထုတ်ဝေမှု၊ စာမျက်နှာ ၁၀၅ ကိုကြည့်ပါ)။ ဧဝံဂေလိဆရာသည် “ဧဝံဂေလိကို အငြင်းပွားမှုနှင့် ပြက်ရယ်ပြုရန်သာ အသုံးပြုသူများ” အပေါ် အချိန်မဖြုန်းသင့်ပေ (MB ၁၂၉; ၃T ၄၅၀ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{That which is holy. Probably a reference to offerings or sacrifices brought to the Temple and consecrated to sacred use. The Mishnah says, “We are not allowed to redeem dedicated [animals] in order to give them to the dogs to eat” (Temurah 6. 5, Soncino ed., p. 224; cf. Talmud Behoroth 15a, Soncino ed., p. 105). The gospel worker is not to waste time upon those who “make the gospel only a matter of contention and ridicule” (see MB 129; 3T 450).}

 

^{ခွေးများ။ ယနေ့ခေတ်တွင်ပင် အရှေ့တိုင်းတစ်ခွင်တွင် ခွေးများသည် မြို့ပြများ၏ အမှိုက်ရှင်းလင်းသူများဖြစ်ပြီး၊ အများစုမှာ တစ်ဝက်ရိုင်းသားရဲများဖြစ်သည်။ ဂျူးလူမျိုးများအတွက် ခွေးသည် ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ မသန့်ရှင်းသောတိရစ္ဆာန်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အနေဖြင့် တန်ဖိုးနည်းပါးသောကြောင့် လုံးဝဖျက်ဆီးစရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည် (ယောဘ ၃၀:၁ တွင် ဖော်ပြထားသည်ကို ကြည့်ပါ)။}

^{Dogs. Throughout the Orient even today dogs are the scavengers of town and city, and are, for the most part, half-wild creatures. For the Jews the dog was also a ceremonially unclean animal, and since it had but little domestic value, was looked upon as utterly despicable (see on Job 30:1).}

 

^{ပုလဲများ။ ဂရိလို margaritae၊ အင်္ဂလိပ်အမည် Margaret မှ ဆင်းသက်လာသည်။ ယေရှုသည် ဤနေရာ၌ အစေ့အဆန်များနှင့် အရွယ်အစားနှင့် အရောင်တွင် ဆင်တူသော သေးငယ်သော ပုလဲများကို စဉ်းစားနေဖွယ်ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ဝက်များက အစာအဖြစ် အမှားထင်နိုင်သည်။} 

^{Pearls. Gr. margaritae, from which comes the English name Margaret. Jesus here possibly thinks of the small seed pearls, similar in size and color to grain, and which might at first be mistaken by the swine as feed.}

 

^{၇။ တောင်းပါ။ ကောင်းကင်နိုင်ငံ၏ မြင့်မားသောစံနှုန်းများကို ဖော်ပြပြီးနောက် (အခန်းကြီး ၅:၂၁ မှ ၇:၆)၊ ယေရှုသည် သူ၏တရားဒေသနာ၏ ကျန်ရှိသောအပိုင်းကို ၎င်း၏နိုင်ငံသားများအား ဤမြင့်မြတ်သော ကျေးဇူးတော်များကို ၎င်းတို့၏ဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်လာစေရန် နည်းလမ်းများဆီသို့ ဦးတည်သည် (အခန်းကြီး ၇:၇–၁၂)။ သူသည် နားထောင်သူများကို လမ်းခွဲရာသို့ ဦးတည်ပြီး၊ သူ၏နိုင်ငံသားဖြစ်မှုသည် ကြီးမားသော ကိုယ်ကျိုးစွန့်ရန် လိုအပ်ကြောင်း (မဿဲ ၇:၁၃, ၁၄; လုကာ ၁၄:၂၇–၃၃ ကိုကြည့်ပါ) နှင့် ၎င်းကို မတွေးမစဉ်လုပ်ဆောင်သင့်ကြောင်း သတိပေးသည်။ သူသည် သိုးဖြီးဖြီးဝတ်ဆင်ထားသော ဝံပုလွေများဖြစ်သည့် ဟန်ဆောင်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များ၏ အတွေးအခေါ်နှင့် အကြံဉာဏ်များကို သတိပေးသည် (မဿဲ ၇:၁၅–၂၀)၊ ထို့နောက် နိုင်ငံတော်၏မူများအတိုင်း နေထိုင်ရန် အလွန်စိတ်အားထက်သန်စွာ တောင်းဆိုမှုဖြင့် နိဂုံးချုပ်သည် (အခန်းကြီး ၇:၂၁–၂၇)။}

^{7. Ask.Having set forth the lofty ideals of the kingdom of heaven (chs. 5:21 to 7:6), Jesus now turns for the remainder of His discourse to the means by which citizens of His kingdom can make these noble graces part of their lives (ch. 7:7–12). He leads His hearers to the dividing of the ways and calls their attention to the fact that citizenship in His kingdom involves great personal sacrifice (Matt. 7:13, 14; cf. Luke 14:27–33), and should not be assumed thoughtlessly. He warns against the philosophy and counsel of their pretended religious leaders, the wolves in sheep’s clothing (Matt. 7:15–20), and concludes with a most earnest appeal to live according to the principles of the kingdom (vs. 21–27).}

 

^{အပြစ်သားများသည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်အားဖြင့် ဘုရားသခင်၏ဥပဒေ၏မူများနှင့်အညီ သူတို့၏ဘဝကို စည်းကမ်းတကျဖြစ်အောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်ကြောင်း အသိအမှတ်ပြုပြီး၊ ခရစ်တော်သည် သူ၏နားထောင်သူများကို ခရစ်ယာန်ဘဝအတွက် စွမ်းအားအရင်းအမြစ်ဆီသို့ ညွှန်ပြသည်။ နိုင်ငံတော်၏သားများလိုအပ်သမျှသည် တောင်းလျှင် ရရှိနိုင်သည်။ သူတို့၏ကိုယ်ပိုင်အားဖြင့် မလုပ်ဆောင်နိုင်သောအရာများသည် လူသား၏ကြိုးပမ်းမှုနှင့် ဘုရားသခင်၏စွမ်းအားပေါင်းစပ်သောအခါ ပြီးမြောက်နိုင်သည်။ တောင်းသောသူများသည် စိတ်ပျက်ရမည်မဟုတ် (အခန်းကြီး ၉-၁၁)။ ဘုရားသခင်သည် ကောင်းကင်လက်ဆောင်များကို ချွေတာမထားဘဲ၊ လူတို့အချင်းချင်းဆက်ဆံသည့်ပုံစံအတိုင်း ဆက်ဆံခြင်းမပြုဘဲ (အခန်းကြီး ၁-၆)၊ ကရုဏာနှင့်သနားကြင်နာမှုဖြင့် ဆက်ဆံသည်။}

^{Recognizing the impossibility for sinners, of themselves, to order their lives in harmony with the principles of the divine law, Christ points His listeners to the Source of power for Christian living. All that citizens of the kingdom need is theirs for the asking. What they cannot do in their own strength can be accomplished when human effort is united with divine power. Those who ask will not be disappointed (vs. 9–11). God is not sparing with the gifts of heaven; He does not deal with men in the way they deal with one another (vs. 1–6), but is gracious and merciful.}

 

^{၉။ မည်သူမဆို။ နားထောင်သူများထဲတွင် ဖခင်တစ်ဦးသည် တစ်ခဏမျှပင် ထိုမျှရက်စက်ပြီး သနားကရုဏာမဲ့မည်မဟုတ်။ သူတို့၏လူသားဆန်မှု မစုံလင်သည့်တိုင် ထိုသို့သောလုပ်ရပ်ကို စဉ်းစားမည်မဟုတ်ပါက၊ ကောင်းကင်ရှိ သူတို့၏ဖခင်သည် ထိုသို့ပြုရန် မည်မျှပင်ဖြစ်နိုင်ခြင်းနည်းပါးမည်နည်း။}

^{9. What man? Not a father in the audience would for a moment be so heartless and cruel. And if, even in their human imperfection, they would not consider such a course of action, how much less likely was it that their Father in heaven would do so.}

 

^{၁၁။ မည်မျှပို၍။ ခရစ်တော်သည် သူ၏သွန်သင်ချက်များတွင် သေးငယ်သည့်အရာမှ ပို၍ကြီးမားသည့်အရာသို့ ဆွဲဆောင်သည့်နည်းလမ်းကို မကြာခဏအသုံးပြုခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်တွင်၊ လူသားမိဘများ၏မေတ္တာမှ ကောင်းကင်မိဘ၏ အကန့်အသတ်မရှိ ပို၍ကြီးမားသောမေတ္တာဆီသို့ ညွှန်ပြသည် (အခန်းကြီး ၆:၃၀ ကိုကြည့်ပါ)။ ယေရှုသည် လူ့သဘာဝကို ၎င်း၏အကောင်းဆုံးအခြေအနေတွင်ယူပြီး၊ ဘုရားသခင်၏ နှိုင်းယှဉ်မရနိုင်သော ပို၍ကြီးမားသည့်စရိုက်ဆီသို့ လူတို့ကို ညွှန်ပြသည်။}

^{11. How much more? In His teaching Christ often made use of the device of appealing from the lesser to the greater; in this instance, from the love of human parents to the infinitely greater love of the heavenly Parent (see ch. 6:30). Jesus takes human nature at its best, and then points men to the incomparably greater character of God.}

 

^{ကောင်းသောအရာများပေးရန်။ ကလေးများသည် အရာများတောင်းရာတွင် များသောအားဖြင့် အကြောက်တရားမရှိကြပါ။ ကျွန်ုပ်တို့သည် “မည်သည့်ကောင်းသောလက်ဆောင်၊ မည်သည့်စုံလင်သောလက်ဆောင်” (ယာကုပ် ၁:၁၇) ပေးသူထံသို့ မတွန့်ဆုတ်ဘဲ ချဉ်းကပ်နိုင်သည်။}

^{Give good things. Children generally have no inhibitions when it comes to asking for things. We need have no hesitancy in coming to the Giver of “every good gift and every perfect gift” (James 1:17).}

 

^{၁၂။ ထို့ကြောင့်။ မဿဲ ၇:၇ ကိုကြည့်ပါ၊ လုကာ ၆:၃၁ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။ ခရစ်ယာန်တစ်ဦးသည် သူ၏လူသားချင်းများကို ဆက်ဆံပုံသည် သူ၏ဘာသာတရား၏စစ်မှန်မှုကို စမ်းသပ်သည့်အချက်ဖြစ်သည် (၁ ယောဟန် ၄:၂၀၊ မဿဲ ၂၅:၃၁-၄၆ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ)။}

^{12. Therefore. See on Matt. 7:7; cf. Luke 6:31. The way in which the Christian treats his fellow men is the acid test of the genuineness of his religion (1 John 4:20; cf. Matt. 25:31–46).}

 

^{ရွှေဥပဒေသည် ဆယ်ပညတ်တရား၏ ဒုတိယပိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်ဝတ္တရားများကို အနှစ်ချုပ်ထားပြီး၊ ကျွန်ုပ်တို့၏အိမ်နီးချင်းကို ချစ်ခြင်းဆိုင်ရာ ကြီးမားသောမူကို နောက်ထပ်ဖော်ပြချက်တစ်ခုဖြစ်သည် (မဿဲ ၁၉:၁၆-၁၉၊ ၂၂:၃၉-၄၀၊ ၁ ယောဟန် ၄:၂၁ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ)။ ရွှေဥပဒေကို ၎င်းတို့၏ဘဝနှင့် လက်တွေ့လုပ်ဆောင်မှု၏ ဥပဒေအဖြစ်ပြုလုပ်သူများသာလျှင် ဘုန်းတန်ခိုးနိုင်ငံတော်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့်ကို မျှော်လင့်နိုင်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏လူသားချင်းများအပေါ် ကျွန်ုပ်တို့၏သဘောထားသည် ဘုရားသခင်အပေါ် ကျွန်ုပ်တို့၏သဘောထားကို မမှားနိုင်သော ညွှန်ပြချက်ဖြစ်သည် (၁ ယောဟန် ၃:၁၄-၁၆ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{The golden rule summarizes the obligations of the second table of the Decalogue, and is another statement of the great principle of loving our neighbor (see Matt. 19:16–19; 22:39, 40; cf. 1 John 4:21). Only those who make the golden rule their law of life and practice can expect admission to the kingdom of glory. Our attitude toward our fellow men is an infallible index of our attitude toward God (see 1 John 3:14–16).}

 

^{အခြားခေတ်နှင့် အခြားယဉ်ကျေးမှုများမှ နက်နဲသောတွေးခေါ်သူများသည် ရွှေဥပဒေတွင် ဖော်ပြထားသော အမြင့်မြတ်ဆုံးအမှန်တရားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဖော်ပြခဲ့ကြသည်၊ သို့သော် များသောအားဖြင့် အနုတ်လက္ခဏာပုံစံဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ယေရှုမတိုင်မီမျိုးဆက်မှ အလွန်လေးစားခံရသော ရဗ္ဗိဟိလဲလ်အား ဤစကားများကို ဂုဏ်ပြုခံရသည်။ “‘သင့်အတွက် မုန်းတီးဖွယ်ဖြစ်သောအရာကို သင့်အိမ်နီးချင်းအား မပြုလုပ်ပါနှင့်၊ ဤသည်မှာ တိုရာ၏အဓိကအချက်ဖြစ်ပြီး၊ ကျန်အရာများမှာ ၎င်း၏မှတ်ချက်များဖြစ်သည်’” (တလ်မွတ် ရှဗ္ဗတ် ၃၁အေ၊ ဆွန်စီနိုထုတ်ဝေမှု၊ စာမျက်နှာ ၁၄၀)။ ရွှေဥပဒေသည် အပိုကရစ်ဖဲလ်စာအုပ်ဖြစ်သော တိုဘစ်တွင်လည်း ပေါ်ထွက်လာသည် (အခန်းကြီး ၄:၁၅)။ “သင်မုန်းတီးသောအရာကို မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်အား မပြုလုပ်ပါနှင့်” ဟုဆိုထားသည်။ ထို့ပြင် အရစ်တီးယားစ်၏စာတွင် (မိုးဇက်စ်ဟဒါစ်မှ တည်းဖြတ်ပြီး ဘာသာပြန်ဆိုထားသည်၊ စာမျက်နှာ ၁၈၁)။ “‘သင့်အပေါ်သို့ ဆိုးရွားသောအရာများ ကျရောက်လာရန် မလိုလားသည့်အတိုင်း၊ ကောင်းသောအရာအားလုံးတွင် ပါဝင်လိုသည့်အတိုင်း၊ သင့်လက်အောက်ရှိသူများနှင့် ပြစ်မှုကျူးလွန်သူများကို ထိုနည်းတူ ဆက်ဆံသင့်သည်’” ဟုဖော်ပြထားသည်။}

^{Profound thinkers of other times and other cultures have discovered and stated the sublime truth expressed in the golden rule, generally, however, in a negative form. For example, to Hillel, most revered rabbi of the generation before Jesus, these words are credited: “‘What is hateful to you, do not do to your neighbor; that is the whole Torah, while the rest is the commentary thereof’” (Talmud Shabbath 31a, Soncino ed., p. 140). The golden rule also appears in the Apocryphal book of Tobit (ch. 4:15): “Do that to no man which thou hatest,” and in the Letter of Aristeas (ed. and tr. by Moses Hadas, p. 181): “‘Just as you do not wish evils to befall you, but to participate in all that is good, so you should deal with those subject to you and with offenders.’”}

 

^{ယေရှုသည် အနုတ်လက္ခဏာဆောင်သော ပညတ်ကို အပြုသဘောဆောင်သော ပညတ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်မှာ မှတ်သားဖွယ်ရာဖြစ်သည်။ ဤတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် မမှန်ကန်သော ဘာသာစနစ်အားလုံးကြား၊ နှင့် မှန်ကန်သော ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာ၏ပုံစံသာရှိပြီး ဧဝံဂေလိ၏ အဓိကစွမ်းအားကို ငြင်းပယ်သော ဘာသာကြား မရှိမဖြစ်ကွာခြားချက်ရှိသည်။ ရွှေဥပဒေသည် အမြတ်တရားဆန်သော ကိုယ်ကျိုးရှာမှုကို—အခြားသူများအား ကျွန်ုပ်တို့အတွက် ပြုလုပ်စေလိုသည်များကို—အမြတ်တရားဆန်သော ကိုယ်ကျိုးမဖက်မှုအဖြစ်သို့—အခြားသူများအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ပြုလုပ်ရမည့်အရာများအဖြစ်—ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာ၏ ဂုဏ်ကျက်သရေဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ခရစ်တော်ကို လိုက်နာပြီး သူ၏နာမကို ဆောင်သူများတွင် ခရစ်တော်၏ဘဝကို ဖြစ်ထွန်းစေသည် (အခန်း ၅:၄၈ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{It is worthy of note that Jesus transformed a negative precept into a positive one. Herein lies the essential difference between Christianity and all false religious systems, and between true Christianity and that which consists in the form of religion but denies the vital power of the gospel. The golden rule takes supreme selfishness, what we would like others to do for us, and transforms it into supreme selflessness, what we are to do for others. This is the glory of Christianity. This is the life of Christ lived out in those who follow Him and bear His name (see on ch. 5:48).}

 

^{၎င်းသည် ပညတ်ဖြစ်သည်။ ခရစ်တော်သည် ရွှေဥပဒေတွင် ဖော်ပြထားသော မူအဆသည် အသစ်အဆန်းတစ်ခုမဟုတ်ကြောင်း အလေးအနက်ငြင်းဆိုသည်။ ၎င်းသည် မောရှေမှတစ်ဆင့်ပေးထားသော ပညတ်တရား (တောရာ) နှင့် ပရောဖက်များရေးသားခဲ့သည့်အရာ၊ ဆိုလိုသည်မှာ ဓမ္မဟောင်းတစ်ခုလုံး၏ အနှစ်သာရဖြစ်သည် (မဿဲ ၅:၁၇; လုကာ ၂၄:၄၄ ကိုကြည့်ပါ)။ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ၏ပညတ်ကို ဓမ္မသစ်တစ်ခုတည်းသို့သာ သတ်မှတ်ပြီး ဓမ္မဟောင်းကို ဟောင်းနွမ်းသောဘာသာစနစ်အဖြစ် ဖယ်ရှားသူသည် သခင်ယေရှု၏ဝေဖန်သူအဖြစ် မိမိကိုယ်ကို ဖြစ်စေသည်။ သခင်ယေရှုသည် “ပညတ်တရား သို့မဟုတ် ပရောဖက်များ” တွင်ဖော်ပြထားသော ကြီးမြတ်သောမူများကို ပြောင်းလဲရန် ရည်ရွယ်ချက်မရှိကြောင်း အထူးတလည် ကြေညာခဲ့သည် (မဿဲ ၅:၁၇, ၁၈; လုကာ ၂၄:၂၇, ၄၄ ကိုကြည့်ပါ)။ မဿဲ ၅:၂၀ မှ ၇:၁၁ အထိ တောင်ပေါ်တရားဒေသနာတစ်ခုလုံးသည် ဤကြီးမြတ်သောအမှန်တရားကို သရုပ်ပြသည်။ မောရှေနှင့် ပရောဖက်များ၏သွန်သင်ချက်များကို ဖျက်သိမ်းရန် မလာကြောင်း ဖော်ပြပြီးနောက်၊ ခရစ်တော်သည် ပညတ်တရားကို ချီးမြှင့်ပြီး ဂုဏ်တင်စေကာ ၎င်းအပေါ် သူ၏သဘောထားကို အသေးစိတ်ဖော်ပြခဲ့သည် (ဟေရှာယ ၄၂:၂၁ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{This is the law. Christ emphatically denies that the principle set forth in the golden rule is something new; it is the very essence of the law, as given through Moses (the Torah), and what the prophets wrote; in other words, of the entire OT (see on Matt. 5:17; Luke 24:44). He who assigns the law of love to the NT alone, and relegates the OT to the oblivion of a worn-out religious system, makes himself a critic of the Master, who specifically declared that He came with no thought of changing the great principles set forth in “the law, or the prophets” (see on Matt. 5:17, 18; Luke 24:27, 44). The entire Sermon on the Mount, from Matt. 5:20 to 7:11, is illustrative of this great truth. Having stated that He did not come to abolish the teachings of Moses and the prophets, Christ set forth in detail His attitude toward the law by magnifying it and making it honorable (see Isa. 42:21).}

 

^{၁၃. ဝင်ရောက်ကြလော့။ အခန်းငယ် ၁၃ နှင့် ၁၄ တွင် ယေရှုသည် သူ၏မူများကို ၎င်းတို့၏ဘဝလမ်းစဉ်အဖြစ် လက်ခံရန် ပရိသတ်ကို တရားဝင်ဖိတ်ခေါ်ပြီး၊ မည်သို့စတင်ရမည်၊ မည်သည့်နေရာတွင် စတင်ရမည်ကို ညွှန်ပြသည်။ သူသည် “တံခါး” (ယောဟန် ၁၀:၇, ၉) နှင့် “လမ်း” (ယောဟန် ၁၄:၆) ဖြစ်သည်။ ကောင်းကင်နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လိုသူ၊ “အသက်ရှင်ရန်” နှင့် “ပိုမိုပြည့်စုံစွာရှင်သန်ရန်” လိုသူသည် သူမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်ရမည်။ အခြားလမ်းမရှိပါ (ယောဟန် ၁၀:၇–၁၀)။ လုကာ ၁၃:၂၄ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။} 

^{13. Enter ye in. In vs. 13 and 14 Jesus formally invites His audience to accept His principles as the working policy of their lives, and points out to them the way to begin, and where to begin. He is the “door” (John 10:7, 9) and the “way” (John 14:6). He who would enter into the kingdom of heaven, who would “have life” and “have it more abundantly,” must needs enter by Him; there is no other way (John 10:7–10). Compare Luke 13:24.}

 

^{တံခါးကျဉ်းသည်။ ဂရိဘာသာစကား “stenos” ဆိုသည်မှာ “ကျဉ်းမြောင်း” ဖြစ်သည်။ “ကျဉ်းမြောင်း” (strait) ကို “ဖြောင့်တန်း” (straight) နှင့် မရောထွေးရပါ။ တံခါးသည် လမ်း၏အစတွင်ရှိပြီး အဆုံးတွင်မဟုတ်ပါ။ ၎င်းသည် ကျဉ်းမြောင်းပြီး၊ လမ်းတစ်လျှောက် ခရီးအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သောအရာများသာ ဖြတ်သန်းနိုင်သည်။ ရှေးခေတ်က မြို့တံခါးများကို နေဝင်ချိန်တွင် ပိတ်ထားပြီး၊ မြို့များသည် မကြာခဏ တောင်ကုန်းများ သို့မဟုတ် ကျောက်ဆောင်များပေါ်တွင် တည်ရှိသောကြောင့်၊ တံခါးဆီသို့ ဦးတည်သော လမ်းသည် မကြာခဏ ကျဉ်းမြောင်းသည်။ တံခါးပိတ်မသိမ်းမီ ဝင်ရောက်လိုသူသည် အိမ်သို့ဦးတည်သော လမ်းကို ဇွဲရှိစွာ ကြိုးစားအားထုတ်ပြီး “ဝင်ရောက်ရန်” အချိန်မီရောက်ရှိရမည် (လုကာ ၁၃:၂၄ ကိုကြည့်ပါ)။} 

^{Strait. Gr. stenos, “narrow.” “Strait” must not be confused with “straight.” The gate stands at the beginning of the way, not at the end. It is narrow, and through it may pass only that which is essential to the journey along the way. Anciently the gates of cities were closed at sunset, and since the cities were often situated atop hills or precipitous rocks, the path that led upward to the gates was often narrow. He who would enter before the closing of the gate must “strive” by persevering effort up the pathway that leads home, to be in time “to enter in” (see Luke 13:24).}

 

^{လမ်းသည် ကျယ်ပြန့်သည်။ “လမ်းနှစ်သွယ်” သဘောတရားသည် မကြာခဏပေါ်ထွက်လာသည် (တရားဟောင်း ၁၁:၂၆; ၃၀:၁၅; ယေရမိ ၂၁:၈; ဆာလံ ၁ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ)။} 

^{Broad is the way. The concept of the “two ways” appears often (see Deut. 11:26; 30:15; Jer. 21:8; cf. Ps. 1).}

 

^{၁၄. အကြောင်းမူကား။ အရေးကြီးသော စာသားဆိုင်ရာ သက်သေများကို (စာမျက်နှာ ၁၄၆ ကိုကြည့်ပါ) “မည်သို့” ဟူသော စာဖတ်နည်းအတွက် ကိုးကားနိုင်သည်။}

^{14. Because. Important textual evidence may be cited (cf. p. 146) for the reading “how.”}

 

^{တံခါးသည် ကျဉ်းမြောင်းသည်။ မဿဲ ၁၉:၂၄ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။ တံခါး၏ ကျဉ်းမြောင်းမှုသည် ဝင်ရောက်သူအား မိမိကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် တောင်းဆိုသည်။}

^{Strait is the gate. Compare ch. 19:24. The narrowness of the gate calls for self-denial on the part of the one entering it.}

 

^{ကျဉ်းမြောင်းသည်။ ဂရိဘာသာတွင် “သလီဘို” ဟူ၍ “ဖိသိပ်သည်”၊ “ညှစ်သည်” ဟု ဆိုလိုပြီး၊ ထို့ကြောင့် မြင့်မားသောကျောက်ဆောင်များကြားရှိ ကျဉ်းမြောင်းသောလမ်းကဲ့သို့ ဖိသိပ်ခံထားသည့် သို့မဟုတ် ကျဉ်းမြောင်းသောလမ်းကို ဆိုလိုသည်၊ “ပိတ်ကားသော” သို့မဟုတ် လွယ်ကူသောလမ်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{Narrow. From the Gr. thlibō, “to compress,” “to squeeze,” hence a way that is compressed, or narrowed, as in a defile between high rocks, in comparison to the “broad,” or easy, way.}

 

^{အနည်းငယ်သာရှိသည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ၎င်းတို့သည် ထိုလမ်းကို ရှာဖွေလိုစိတ်မရှိသောကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ အကြင်သူသည် အလိုရှိလျှင် ဝင်ရောက်နိုင်သည် (ဗျာဒိတ် ၂၂:၁၇ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{Few there be. For the simple reason that they do not want to find it, for whosoever will may enter in (see Rev. 22:17).}

 

^{၁၅. မိစ္ဆာပရောဖက်များ။ မဿဲ ၂၄:၅, ၁၁, ၂၄; မာကု ၁၃:၂၂ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။ စစ်မှန်သောပရောဖက်သည် ဘုရားသခင်အတွက် ပြောဆိုသူဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိစ္ဆာပရောဖက်သည် ဘုရားသခင်အတွက် ပြောဆိုသည်ဟု ဟန်ဆောင်သော်လည်း၊ အမှန်တကယ်တွင် သူ၏ဖောက်ပြန်သောနှလုံးမှ ဖောက်ပြန်သောအတွေးများကိုသာ ပြောဆိုသူဖြစ်သည် (ဟေရှာယ ၃၀:၁၀; ယေရမိ ၁၄:၁၃–၁၅; ၂၃:၁၆, ၁၇, ၂၁, ၂၅, ၃၀–၃၂, ၃၈; ၂၉:၈, ၉; ယေဇကျေလ ၁၃:၂, ၃, ၁၀, ၁၁ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ)။ ယေရမိ၏ခေတ်က မိစ္ဆာပရောဖက်များနှင့် သူ၏အတွေ့အကြုံများကို နှိုင်းယှဉ်ပါ (ယေရမိ ၂၇–၂၉)။}

^{15. False prophets. Compare Matt. 24:5, 11, 24; Mark 13:22. A true prophet is one who speaks for God. Accordingly, a false prophet is one who pretends to be speaking for God when in reality he speaks only the perverted thoughts of his own perverse heart (cf. Isa. 30:10; Jer. 14:13–15; 23:16, 17, 21, 25, 30–32, 38; 29:8, 9; Eze. 13:2, 3, 10, 11). Compare Jeremiah’s experiences with the false prophets of his day (Jer. 27–29).}

 

^{မိစ္ဆာပရောဖက်များသည် ကျယ်ပြန့်သောတံခါးနှင့် ကျယ်ပြန့်သောလမ်းဖြင့် ဝင်ရောက်နိုင်သည်ဟု ကြွေးကြော်သူများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် “သူခိုးများ” ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ရည်ရွယ်ချက်မှာ ခိုးယူရန်၊ သတ်ဖြတ်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးရန်သာဖြစ်သည် (ယောဟန် ၁၀:၇–၁၀)။ မိစ္ဆာပရောဖက်များကို သတိပေးထားသော တမန်တော်များ၏စကားများကို တမန်တော်များ၏လုပ်ဆောင်ချက် ၂၀:၂၈–၃၁; ၂ သက်သာလောနိတ် ၂:၃, ၇; ၂ ပေတရု ၂; ၁ ယောဟန် ၂:၁၈, ၁၉ တွင် ကြည့်ပါ။}

^{The false prophets are those who profess that it is possible for men to enter in by the broad gate and the broad way. They are the “thieves,” whose only purpose is to steal, to kill, and to destroy (John 10:7–10). For apostolic warnings against false prophets see Acts 20:28–31; 2 Thess. 2:3, 7; 2 Peter 2; 1 John 2:18, 19.}

 

^{သိုးသားဝတ်စုံဖြင့်။ “ဝံပုလွေများ” ၏ “သိုးများ” နှင့် တူညီမှုသည် ပြင်ပပုံပန်းသာဖြစ်သည်။ နှလုံးသားပြောင်းလဲခြင်းမရှိခဲ့ဘဲ၊ ပုံပန်းသဏ္ဍာန်သာပြောင်းလဲခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် သိုးများကို လှည့်စားရန်နှင့် ၎င်းတို့အား လုံခြုံသည်ဟု မမှန်ကန်သော ခံစားချက်ဖြစ်စေရန်၊ ထို့နောက် ၎င်းတို့ကို ပို၍လွယ်ကူစွာ ဝါးမျိုရန်ဖြစ်သည်။ ဘုရားသခင်၏လူများကို သိုးများအဖြစ်နှင့် ဘုရားသခင်ကို ၎င်းတို့၏သိုးထိန်းအဖြစ် ပုံဖော်ထားလေ့ရှိသည် (ဆာလံ ၂၃:၁, ၂; ၇၈:၅၂; ၈၀:၁; ၁၀၀:၃; ဟေရှာယ ၄၀:၁၁; ဟေရှာယ ၅၃:၆; ယေဇကျေလ ၃၄:၁၀–၁၉; ယောဟန် ၁၀:၁–၁၆ စသည်တို့)။}

^{In sheep’s clothing. The likeness of the “wolves” to the “sheep” was only external. There had been no change of heart, but only of appearance, the purpose being, of course, to deceive the sheep and lull them into a false sense of security in order to devour them with greater ease. God’s people are often pictured as sheep, and God as their Shepherd (Ps. 23:1, 2; 78:52; 80:1; 100:3; Isa. 40:11; Isa. 53:6; Eze. 34:10–19; John 10:1–16; etc.).}

 

^{ဖမ်းယူတတ်သော။ ဂရိဘာသာတွင် “ဟာပက်စ်” ဟူ၍ “လုယက်တတ်သော” ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ“ဝံပုလွေများ” သည် နှလုံးသားထဲတွင် ဆိုးညစ်ရုံသာမက၊ သမ္မာတရားနှင့် ၎င်းကိုလိုက်နာသူများကို ဆန့်ကျင်သည်။ ၎င်းတို့၏ရည်ရွယ်ချက်မှာ သိုးများကို ထိခိုက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့အတွက် အကျိုးအမြတ်ရရှိရန်ဖြစ်သည်။ အကျိုးအမြတ်နှင့် အာဏာကို လောဘထန်သူများဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အခန်းကဏ္ဍ ၆ ရှိ “ခွေးများ” သို့မဟုတ် “ဝက်များ” ထက် ပို၍အန္တရာယ်များသည်။ မိက္ခာ ၃:၅–၁၁ ကိုကြည့်ပါ။}

^{Ravening. Gr. harpax, “rapacious.” These “wolves” are not only wicked at heart, but opposed to truth and to those who adhere to it. It is their purpose to bring harm to the sheep in order to bring benefit to themselves. Greedy for gain and for power, they are more dangerous than the “dogs” or the “swine” of v. 6. See on Micah 3:5–11.}

 

^{ဝံပုလွေများ။ ဇေဖနိယ ၃:၃; မဿဲ ၁၀:၁၆; ယောဟန် ၁၀:၁၂ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{Wolves. Compare Zeph. 3:3; Matt. 10:16; John 10:12.}

 

^{၁၆. သိလိမ့်မည်။ ဂရိဘာသာတွင် “အဲပီဂီနော့စကို” ဟူ၍ “အပြည့်အဝသိရှိခြင်း” ဟု ဆိုလိုသည်။ ဥပမာပြောင်းလဲသွားသည်။ “သိုးများ” သည် လုံးဝအကာအကွယ်မဲ့မဟုတ်ပါ—၎င်းတို့သည် “ဝံပုလွေများ” ၏အပြုအမူနှင့် လုပ်ဆောင်ပုံများဖြင့် ၎င်းတို့ကို သိရှိနိုင်စွမ်းရှိသည်။ မိစ္ဆာပရောဖက်များထုတ်ဖော်ပြသသော ဆွဲဆောင်မှုရှိသည့်စကားများသည် ၎င်းတို့၏စစ်မှန်သောသဘာဝကို သက်သေမပြပါ။ ၎င်းတို့၏လှပသောစကားလုံးများနှင့် မြင့်မြတ်သောကြွေးကြော်မှုများသည် ၎င်းတို့၏အမှန်တကယ်ဖြစ်တည်မှုကို စမ်းသပ်ရန် မဖြစ်နိုင်သလို၊ ၎င်းတို့၏အံ့ဖွယ်လုပ်ဆောင်မှုများ (အခန်းကဏ္ဍ ၂၂) ကိုလည်း အားကိုးလို့မရနိုင်ပါ။ “သင်တို့သည် ၎င်းတို့ကို သိလိမ့်မည်” ဟူသောစကားသည် သိုးထိန်းဖြစ်သောဘုရားသခင်၏အသံကို သိရှိသော “သိုးများ” (ယောဟန် ၁၀:၄) သည် “ဝံပုလွေများ” ၏လှပသောစကားများဖြင့် လှည့်စားခံရမည်မဟုတ်ဟု ကတိတစ်ခုအဖြစ် ယူဆနိုင်သည် (၅တီ ၂၃၃ ကိုကြည့်ပါ)။ သခင်ဘုရားကို အမှန်တကယ်ချစ်မြတ်နိုးပြီး သူ၏အလိုတော်အား အပြည့်အဝလက်ခံထားသူများသည်၊ ဘုရားသခင်၏ဗျာဒိတ်စကားနှင့် သူပေးသနားထားသော အကြံဉာဏ်များမှတစ်ဆင့် နေ့စဉ်သူ၏စိတ်ဝိညာဉ်ထဲတွင် ပြောဆိုသောအသံကို နာခံလျှင်၊ လမ်းလွဲသွားမည်ကို စိုးရိမ်စရာမလိုပါ (ဂျီစီ ၅၉၈; ၈တီ ၂၉၈)။ ရှေ့တွင်ရှိသော စမ်းသပ်မှု၏အချိန်ကြီးတွင်၊ သမ္မာတရားကို သိရှိပြီး ၎င်းကို ချစ်မြတ်နိုးသူများသာလျှင် စာတန်၏လှည့်စားမှုများမှ လုံခြုံမည်ဖြစ်သည် (ဟောရှယ ၄:၆; ၂ သက်သာလောနိတ် ၂:၉, ၁၀; ၆တီ ၄၀၁)။ မဿဲ ၁၂:၃၃–၃၅; လုကာ ၆:၄၃–၄၅ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{16. Shall know. Gr. epiginoskō, “to know fully.” The metaphor changes; the “sheep” are not entirely unprotected—it is within their power to detect the “wolves” by their bearing and by the way they act. The appealing claims these false prophets set forth are no proof of their true character. Their fair words and exalted profession are no valid test of what they really are, nor can their miracles (v. 22) be depended on. The words “you will know them” may be taken as a promise that the “sheep” who know their Shepherd’s voice (John 10:4) will not be deceived by the fair words of the “wolves” (see 5T 233). Those who truly love the Lord and are fully surrendered to His will need have no fear of being led astray if they obey the voice of God speaking to their souls day by day through His Word and through the counsels He has given (GC 598; 8T 298). In the great hour of testing that lies ahead, only those who know the truth and love it will be secure against the deceptions of Satan (Hosea 4:6; 2 Thess. 2:9, 10; 6T 401). Compare Matt. 12:33–35; Luke 6:43–45.}

 

^{ဆူးပင်များမှ စပျစ်သီးများကို စုဆောင်းခြင်း။ ယာကုပ် ၃:၁၁၊ ၁၂ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{Gather grapes of thorns. Compare James 3:11, 12.}

 

^{၁၇. ထို့ကြောင့် သစ်ပင်ကောင်းတိုင်း။ အခန်းကျမ်း ၁၂:၃၃၊ ၃၄ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{17. So every good tree. Compare ch. 12: 33, 34.}

 

^{သီးကောင်းများ။ ဆိုလိုသည်မှာ အသွင်အပြင်ကောင်းမွန်သော၊ အရသာကောင်းသော၊ နှစ်သက်ဖွယ်အရသာရှိသော သီးနှံများဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အရာအားလုံးတွင် ဆွဲဆောင်မှုရှိသည်။ “ဝိညာဉ်တော်၏အသီး” ကို ဂလာတိ ၅:၂၂၊ ၂၃ တွင် ဖော်ပြထားသည်။}

^{Good fruit. That is, fruit that has a good appearance, a good flavor, and that tastes good. It is attractive in every way. The “fruit of the Spirit” is given in Gal. 5:22, 23.}

 

^{မကောင်းသောသီးနှံ။ ဇာတိပကတိ၏အကျင့်များကို ဂလာတိ ၅:၁၉–၂၁ တွင် ဖော်ပြထားသည်။ အိုင်ဇာ၏ သခင်ဘုရား၏စပျစ်ဥယျာဉ်ပုံဥပမာရှိ “ရိုင်းသောစပျစ်သီးများ” (အိုင်ဇာ ၅:၁–၇) နှင့်၊ ယေရမိ ၂၄:၂၊ ၈ တွင် စားမရလောက်အောင် ဆိုးသောသင်္ဘောသဖန်းသီးများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{Corrupt. Gr. sapros, “rotten,” “decaying.” The same word is translated “bad” in ch. 13:48.}

^{Evil fruit. The works of the flesh are listed in Gal. 5:19–21. Compare the “wild grapes” of Isaiah’s parable of the Lord’s vineyard (Isa. 5:1–7), and the figs, so bad that they could not be eaten, of Jer. 24:2, 8.}

 

^{၁၈. သစ်ပင်ကောင်း။ လုကာ ၆:၄၃ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။ စရိုက်ကောင်းမွန်သောသူသည် သူ၏စကားနှင့်အကျင့်များတွင် ထိုစရိုက်ကို အလိုအလျောက်ပြသလိမ့်မည်။}

^{18. A good tree. Compare Luke 6:43. A person whose character is sound will automatically display that character in his words and deeds.}

 

^{၁၉. ခုတ်လှဲခြင်း။ နှစ်ခြင်းဆရာယောဟန်သည် “ပုဆိန်သည် သစ်ပင်များ၏အမြစ်သို့ တင်ထားသည်” ဟု ဟောပြောခဲ့သည် (အခန်းကျမ်း ၃:၁၀ ကိုကြည့်ပါ)။ နောက်ပုံဥပမာတစ်ခုတွင် ခရစ်တော်သည် တန်ဖိုးမရှိသောသစ်ပင်ကို ခုတ်လှဲခြင်း၏ပုံဥပမာကို ထပ်မံအသုံးပြုခဲ့သည် (လုကာ ၁၃:၆–၉)။}

^{19. Hewn down. John the Baptist had spoken of “the axe” being “laid unto the root of the trees” (see on ch. 3:10). In a later parable Christ again used the figure of cutting down a worthless tree (Luke 13:6–9).}

 

^{မီးထဲသို့ပစ်ထည့်ခြင်း။ အခန်းကျမ်း ၃:၁၀ ကိုကြည့်ပါ။ နောက်ဆုံးသောနေ့၏မီးများတွင် မကောင်းသောသီးနှံ သို့မဟုတ် “အကျင့်များ” သည် “မီးလောင်ကျွမ်းလိမ့်မည်” (၂ ပေတရု ၃:၁၀–၁၂)။}

^{Cast into the fire. See on ch. 3:10. In the fires of the last day the evil fruit, or “works,” shall be “burned up” (2 Peter 3:10–12).}

 

^{၂၀. ထို့ကြောင့်။ သို့မဟုတ် “ဤသို့”။}

^{20. Wherefore. Or, “thus.”}

 

^{သူတို့၏သီးနှံများဖြင့်။ အခန်းကျမ်း ၁၆ ကိုကြည့်ပါ။ သစ်ပင်နှင့် ၎င်း၏သီးနှံ၏ပုံဥပမာဖြင့် စတင်ဖော်ပြခဲ့သော ထုတ်ပြန်ချက်ကို အဆုံးတွင် အလေးထားရန် ဤနေရာတွင် ထပ်မံဖော်ပြထားသည်။}

^{By their fruits. See on v. 16. The statement with which the metaphor of the fruit tree and its fruit was introduced is here repeated at its close, for emphasis.}

 

^{၂၁. မဟုတ်သမျှသူတိုင်း။ “မဟုတ်” နှင့် “သို့သော်” ဟူသောစကားလုံးများသည် စကားပြောသူမျှသာနှင့် ဘုရားသခင်၏အလိုတော်ကို အမှန်တကယ်ပြုလုပ်သူအကြား ပြင်းထန်သောခြားနားမှုကို မီးမောင်းထိုးပြသည်။ ရိုးသားသောကြေညာချက်သည် တန်ဖိုးမရှိပေ။ ဘုရားသခင်ကို သိသည်ဟု ဟန်ဆောင်ပြီး သူ၏ပညတ်များကို မနာခံသူသည် “လိမ်သူဖြစ်ပြီး၊ သူ့အထဲ၌ သမ္မာတရားမရှိ” (၁ ယောဟန် ၂:၄)၊ မည်သည့်အသွင်အပြင်နှင့်မဆိုင်ပေ။}

^{21. Not every one. The words “not” and “but” highlight the strong contrast between the mere talker and the actual doer of God’s will. Mere profession is worthless. He who pretends to know God and yet disobeys His commandments “is a liar, and the truth is not in him” (1 John 2:4), irrespective of any appearance to the contrary.}

 

^{သခင်၊ သခင်။ ခရစ်တော်ကို “သခင်” ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် သူသည် အမှန်တကယ်မေရှိယဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြောင်း ကြေညာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြောဆိုသူသည် တပည့်တော်၏အခန်းကဏ္ဍကို ထမ်းဆောင်ထားသည်ဟု ဆိုလိုသည်။}

^{Lord, Lord. To address Christ as “Lord” is to profess the belief that He is indeed the Messiah, and implies that the speaker has assumed the role of disciple.}

 

^{ပြုလုပ်သူ။ ဆိုလိုသည်မှာ ဘုရားသခင်၏အလိုတော်ကို သိရှိလာသောအခါ ၎င်းကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သူဖြစ်သည်။ ဘုရားသခင်ကို ယုံကြည်ခြင်းသည် ပြုလုပ်ခြင်းနှင့်အတူ လိုက်ပါရမည်၊ သို့မဟုတ် ပြုလုပ်ခြင်းသည် ပုံစံတစ်ခုသာဖြစ်သည်။ “ယုံကြည်ခြင်းသည် အကျင့်မရှိလျှင် တစ်ယောက်တည်းဖြစ်ပြီး သေသည်” (ယာကုပ် ၂:၁၇) ဟူသည်မှာ မှန်သော်လည်း၊ စစ်မှန်သောနှင့် အသက်ရှင်သောယုံကြည်ခြင်းမပါရှိသော အကျင့်များသည်လည်း “သေသည်” (ဟီဗြဲ ၁၁:၆) ဖြစ်သည်။ ဘုရားသခင်၏အလိုတော်ကို မသိသူများသည် ၎င်းအတွက် တာဝန်မခံရဘဲ (လုကာ ၁၂:၄၇၊ ၄၈)၊ သို့သော် ဘုရားသခင်၏အသံကို ၎င်းတို့၏စိတ်နှလုံးသို့ မိန့်တော်မူသည်ကို ကြားရပြီး မိမိတို့၏ရွေးချယ်မှုလမ်းကို ဆက်လက်လိုက်နာသူများသဝိညာဉ်တော်၏အသီး” ကို ဂလာတိ ၅:၂၂၊ ၂၃ တွင် ဖော်ပြထားသည်။}

^{He that doeth. That is, he who performs the will of God when he learns of it. Faith in God must accompany the doing, or the doing is only a form. It is true that “faith, if it hath not works, is dead, being alone” (James 2:17), but it is equally true that works unaccompanied by a sincere and living faith are also “dead” (Heb. 11:6). Those who do not know the will of God are not held accountable for it (Luke 12:47, 48), but those who have heard God’s voice speaking to their hearts and yet persist in ways of their own choosing “have no cloke for their sin” (John 15:22) and are in danger of presumption.}

 

^{၂၂။ များစွာသောသူတို့က ပြောကြလိမ့်မည်။ ဤနေရာတွင် ယေရှုသည် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် “ထိုနေ့”တွင် လူအားလုံး၏တရားသူကြီးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာမည်ဟု သွယ်ဝိုက်၍အရိပ်အမြွက်ဖော်ပြသည် (ရှုမ ၂၆:၆၄ နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါ)။ ကြီးမားသောနောက်ဆုံးတရားစီရင်ရာနေ့တွင် ခရစ်တော်ကို သခင်အဖြစ်ဤသို့ခေါ်ဆိုသူများသည် ခရစ်ယာန်ဟုဆိုကြသော သူများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဤဘဝတွင် သူ၏နောက်လိုက်များဖြစ်သည်ဟု ဟန်ဆောင်ထားကြသော်လည်း၊ အလေးချိန်ပြုပြီး မလုံလောက်သူများဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။}

^{22. Many will say. Here for the first time Jesus indirectly alludes to the fact that He will appear on “that day” as judge of all men (cf. ch. 26:64). Those who thus address Christ as Lord on the great final day of judgment do so as professed Christians. They have pretended in this life to be His followers, but have been weighed and found wanting.}

 

^{ထိုနေ့။ ကြီးမားသောနောက်ဆုံးတရားစီရင်ရာနေ့ (ရှုမ ၂၅:၃၂၊ ၃၃၊ ၄၁ နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါ)။ “ထိုနေ့” သို့မဟုတ် “သခင်၏နေ့” ကို ဓမ္မဟောင်းပရောဖက်များက မကြာခဏဖော်ပြခဲ့သည် (ဟေရှာယ ၂:၁၁၊ ၁၇၊ ယူးလ ၂:၁၊ ၃:၁၄၊ အာမုတ် ၅:၁၈၊ ၂၀၊ ဇေဖနိ ၁:၁၅၊ မာလခိ ၃:၁၇၊ ၄:၁၊ လုကာ ၁၀:၁၂၊ ၂သက် ၁:၁၀၊ ၂တိ ၄:၈ တို့ကိုကြည့်ပါ)။}

^{That day. The great final day of judgment (cf. ch. 25:32, 33, 41). “That day,” or “day of the Lord,” is often mentioned by the OT prophets (see Isa. 2:11, 17, Joel 2:1; 3:14; Amos 5:18, 20; Zeph. 1:15; cf. Mal. 3:17; 4:1; Luke 10:12; 2 Thess. 1:10; 2 Tim. 4:8).}

 

^{သင်၏နာမည်ဖြင့် ဟောပြောခဲ့သည်။ ဂရိဘာသာဖြင့် မေးခွန်း၏ပုံစံသည် ပြောဆိုသူများသည် အပြုသဘောဆောင်သောအဖြေကို မျှော်လင့်ထားကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ ၎င်းတို့သည် “ကျွန်ုပ်တို့သည် သင်၏နာမည်ဖြင့် ဟောပြောခဲ့သည်မဟုတ်လော” ဟု ပြောနေကြသည်။ ၎င်းတို့၏ပြောဆိုချက်သည် အချက်အလက်များဖြင့် ထင်ရှားစွာ မထောက်ခံခံရပါက၊ ၎င်းတို့သည် စကြဝဠာ၏ကြီးမားသောတရားသူကြီးရှေ့တွင် ထိုသို့ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု မဆိုနိုင်ပေ။ ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏မိမိကိုယ်ကိုယုံကြည်မှုနှင့် မိမိကိုယ်ကိုလှည့်စားမှု၏အတိုင်းအတာဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် တရားသူကြီး၏ဆုံးဖြတ်ချက်မမျှတကြောင်း၊ ၎င်းတို့ကို သစ္စာဖောက်သူများအဖြစ် မဖြစ်မနေဆက်ဆံမည်မဟုတ်ကြောင်း ကန့်ကွက်နေသည့်အလားဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် သူ၏နာမည်ဖြင့် ဟောပြောခဲ့ကြသည်မဟုတ်လော။ သို့သော် လူ့ဓလေ့ထုံးတမ်းအပေါ်အခြေခံသော ဘုရားဝတ်ပြုမှုသည် အချည်းနှီးဖြစ်ကြောင်း ၎င်းတို့မေ့လျော့ထားသည်။}

^{Prophesied in thy name. The form of the question in Greek implies that those speaking expect a positive answer. They are saying, “Surely we have prophesied in thy name, have we not?” They would hardly claim before the great Judge of the universe to have done so if the claim was not, apparently, substantiated by the facts. This is the measure of their self-conceit and self-deception. It is as if they protest to the Judge that His decision is unfair, and that He cannot rightfully treat them as renegades. They have been preaching in His name, have they not? But they have forgotten that ostensible worship of God based on human tradition is vain.}

 

^{မိစ္ဆာများကို နှင်ထုတ်ခဲ့သည်။ ဖြစ်နိုင်ချေအားဖြင့် အံ့ဖွယ်ပြုမှုများအနက် အခက်ခဲဆုံးဖြစ်သည် (မာကု ၁:၂၃ ကိုကြည့်ပါ)၊ ထို့ကြောင့် ဖော်ပြလျှင်ဖြစ်နိုင်သည့် အခြားအံ့ဖွယ်ပြုမှုများကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ခုနစ်ဆယ်ဦးသောသူများသည် ၎င်းတို့၏ပထမဆုံးဧဝံဂေလိခရီးမှပြန်လာသောအခါ၊ “မိစ္ဆာများပင်လျှင်” ၎င်းတို့အား နာခံသည်ဟူသောအချက်သည် ၎င်းတို့အတွက် အရေးပါဆုံးဖြစ်ပုံရသည် (လုကာ ၁၀:၁၇)။ မာကု ၁ ၏ နောက်ထပ်မှတ်ချက်ကိုကြည့်ပါ။}

^{Cast out devils. Presumably the most difficult of all miracles (see on Mark 1:23), and thus typical of all others that might be mentioned. When the Seventy returned from their first evangelistic expedition, it was the fact that “even the devils” were subject to them that seemed most significant to them (Luke 10:17). See Additional Note on Mark 1.}

 

^{များစွာသောအံ့ဖွယ်လုပ်ဆောင်မှုများ။ ဖြစ်နိုင်ချေအားဖြင့် အမှန်တကယ်အံ့ဖွယ်ပြုမှုများပင်ပါဝင်သည် (GC ၅၅၃၊ ၅၈၈ နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါ)၊ ၎င်းတို့နှင့်အတူ ဘုရားသခင်ရှိနေကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏သွန်ပြချက်များကို ဘုရားသခင်အတည်ပြုကြောင်း သက်သေပြရန်အတွက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည် (ဗျာဒိတ် ၁၃:၁၃၊ ၁၄၊ ၂သက် ၂:၉၊ ၁၀ ကိုကြည့်ပါ)။ ကျမ်းစာများမှ အံ့ဖွယ်ပြုမှုများလုပ်ဆောင်ခြင်းသည် ဘုရားသခင်၏တန်ခိုးဖြင့်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်ဟူသော အပြည့်အဝသက်သေမဟုတ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ အချိန်နှင့်ထာဝရအတွက် အကြီးမားဆုံးအံ့ဖွယ်ပြုမှုမှာ ဘုရားသခင်၏ပုံသဏ္ဍာန်နှင့်အညီပြောင်းလဲသောဘဝတစ်ခုဖြစ်သည် (DA ၄၀၆၊ ၄၀၇ ကိုကြည့်ပါ)။ ပရောဖက်များဟုဆိုကြသူများကို ၎င်းတို့၏ဘဝများဖြင့် စမ်းသပ်ရမည် (မ ့ဲ ၇:၁၆ ကိုကြည့်ပါ)၊ ၎င်းတို့၏ဆိုခဲ့သောအံ့ဖွယ်ပြုမှုများဖြင့်မဟုတ်။ စာမျက်နှာ ၂၀၈၊ ၂၀၉ ကိုကြည့်ပါ။}

^{Many wonderful works. Perhaps including even actual miracles (cf. GC 553, 588), performed as evidence purporting to demonstrate the presence of God with them and His approval of their teachings (see Rev. 13:13, 14; 2 Thess. 2:9, 10). It is evident from the Scriptures that the performance of miracles is not of itself conclusive evidence that divine power has been in operation. The greatest miracle of time and eternity is a life transformed according to the divine likeness (see DA 406, 407). Those who profess to be prophets are to be tested by their lives (see on Matt. 7:16), and not by their professed miracles. See pp. 208, 209.}

 

^{၂၃။ ထုတ်ဖော်ပြောဆို။ ဂရိဘာသာဖြင့် “ဟိုမိုလိုဂီယို” ဟု ဤနေရာတွင် “ပွင့်လင်းစွာကြေညာခြင်း” ဟုဆိုလိုသည်။}

^{23. Profess. Gr. homologeō, here meaning “to declare frankly.”}

 

^{သင်တို့ကို ငါတစ်ခါမျှမသိခဲ့။ သို့မဟုတ် ဂရိဘာသာစကားဖြင့် ကြိယာ၏ပုံစံအရ “သင်တို့ကို ငါတစ်ခါမျှ အသိအမှတ်မပြုခဲ့၊ သို့မဟုတ် ရင်းနှီးမသိခဲ့” ဟုဆိုသည်။ ၎င်းသည် ၎င်းတို့၏သွန်ပြချက်များနှင့် အံ့ဖွယ်ပြုမှုများသည် ဘုရားသခင်၏အလိုတော်နှင့်အညီပြောဆိုခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်း၏တန်ခိုးဖြင့်လုပ်ဆောင်ခြင်းမဟုတ်ကြောင်း သက်သေဖြစ်သည်။}

^{I never knew you. Or, according to the form of the Greek verb, “I never recognized [or, “became acquainted with”] you.” This is evidence that their teachings and miracles had not been spoken and performed in harmony with the will of God, or by His power.}

 

^{ငါ့ထံမှထွက်သွားကြလော့။ ရှုမ ၂၅:၄၁ နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါ။ အပြစ်သည် ဘုရားသခင်နှင့် နောက်ဆုံးနှင့်ပြည့်စုံသောခွဲခွာခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။}

^{Depart from me. Compare ch. 25:41. Sin results in a final and complete separation from God.}

 

^{မတရားမှု။ ဂရိဘာသာဖြင့် “အနိုမီယာ” သည် “ဥပဒေမဲ့ခြင်း” သို့မဟုတ် “ဥပဒေနှင့်မညီညွတ်ခြင်း” ဟုဆိုလိုသည်။ မတရားမှုလုပ်ဆောင်သူများသည် “ဥပဒေမဲ့” ဖြစ်ကြသည်၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့သည် ကောင်းကင်နိုင်ငံ၏ဥပဒေတွင်ဖော်ပြထားသော ပြည့်စုံသောပုံစံနှင့် ၎င်းတို့၏ဘဝများကို မညီညွတ်စေရန် ငြင်းဆိုထားသောကြောင့်ဖြစ်သည်—ထို့ပြင် “အပြစ်သည် ဥပဒေကိုဖောက်ဖျက်ခြင်း [အနိုမီယာ] ဖြစ်သည်” (၁ယောဟန် ၃:၄)။ သံလွင်တောင်ပေါ်တွင် ခရစ်တော်က နောက်ဆုံးသောနေ့ရက်များတွင် “မတရားမှု” အနိုမီယာသည် ပြည့်လျှံလိမ့်မည်ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ပြီး (မ ့ဲ ၂၄:၁၂)၊ နှစ်ပေါင်းအနည်းငယ်အကြာတွင် ပေါလုက “မတရားမှု၏လျှို့ဝှက်ချက် [အနိုမီယာ]” သည် အလုပ်လုပ်နေပြီဖြစ်သည်ဟု သတိပြုခဲ့သည် (၂သက် ၂:၇)။}

^{Iniquity. Gr. anomia, “lawlessness,” or “lack of conformity with law.” The workers of iniquity are “lawless” because they have refused to conform their lives to the perfect pattern set forth in the law of the kingdom of heaven—and “sin is the transgression of the law [anomia] ” (1 John 3:4). On the Mount of Olives Christ said that in the last days “iniquity,” anomia, would abound (Matt. 24:12), and a few decades later Paul observed that the “mystery of iniquity [anomia] ” was already at work (2 Thess. 2:7).}

 

^{၂၄။ ထို့ကြောင့်။ တောင်ပေါ်တရားဒေသနာ၏ နိဂုံးချုပ်နှင့် ဆွဲဆောင်မှုကို နှစ်မျိုးသောပုံဥပမာပုံစံဖြင့် တင်ပြထားသည်။ လုကာ ၆:၄၇–၄၉ နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{24. Therefore. The conclusion and appeal of the Sermon on the Mount is presented in the form of a twofold parable. Compare Luke 6:47–49.}

 

^{ဆိုသည်ကား။ ခရစ်တော်သည် ဤနေရာတွင် ရိုးရိုးနားထောင်ခြင်းထက် ပိုမိုသောအရာကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဤစကားများကို ကြားသူများသည် ၎င်းတို့၏အဓိပ္ပာယ်ကို အနည်းဆုံး လုံလောက်သောအလင်းရရှိသည့်အတိုင်း နားလည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့ရွေးချယ်လျှင် လုပ်ဆောင်ရန် အလင်းရှိသည်၊ ထို့ကြောင့် ဘုရားသခင်ရှေ့တွင် တာဝန်ရှိသည် (အခန်းကြီး ၂၁ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{Heareth. Christ doubtless refers here to more than merely listening. Those who hear these sayings apparently grasp their meaning, at least to the extent that they have sufficient light to act if they choose to do so, and thus are responsible before God (see on v. 21).}

 

^{လုပ်ဆောင်သည်။ အခန်းကြီး ၂၁ ကိုကြည့်ပါ၊ အခန်းကြီး ၅:၁၉ နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါ။ ဘုရားသခင်၏အမိန့်တော်ကို ကြားရပြီး ထိုကြားရသည့်အရာကို လုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် မပြောင်းလဲပါက၊ ထိုကြားနာခြင်းသည် တာဝန်ယူမှုကို ယူဆောင်လာသည်ဖြစ်ရာ အန္တရာယ်ရှိသည်။ “ဘုရားသခင်၏သားများ” သည် သူ၏ဝိညာဉ်တော်၏ဦးဆောင်မှုကို လိုက်နာသူများဖြစ်သည် (ရောမ ၈:၁၄)။ နာခံမှုသည် ခရစ်တော်၏စကားများကို ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ စရိုက်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ယောဟန် ၅:၂၄ ကိုကြည့်ပါ။}

^{Doeth them. See on v. 21; cf. ch. 5:19. It is a dangerous thing to hear a divine command if what is heard is not translated into action, for hearing inevitably brings with it responsibility for corresponding action. The “sons of God” are those who follow the leading of His Spirit (Rom. 8:14). Obedience transforms the words of Christ into personal character. See on John 5:24.}

 

^{ငါသည် သူ့ကိုဥပမာပေးမည်။ စာသားဆိုင်ရာ သက်သေအထောက်အထားများက “သူသည်ဥပမာပေးခံရလိမ့်မည်” ဟူသော ဖတ်ရှုချက်ကို ထောက်ခံသည် (စာမျက်နှာ ၁၄၆ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{I will liken him. Textual evidence favors (cf. p. 146) the reading, “He will be likened.”}

 

^{သူ၏အိမ်။ ဆိုလိုသည်မှာ စရိုက်၏ “အိမ်” ဖြစ်သည်။}

^{His house. That is, the “house” of character.}

 

^{ကျောက်ဆောင်ပေါ်တွင်။ သခင်ယေရှုခရစ်သည် တစ်ဦးချင်းခရစ်ယာန်နှင့် စရိုက်တည်ဆောက်သူများ၏အသိုက်အဝန်းအဖြစ် ခရစ်ယာန်အသင်းတော်တည်ဆောက်ရမည့် “ကျောက်ဆောင်” ဖြစ်သည် (အခန်းကြီး ၁၆:၁၈ ကိုကြည့်ပါ)။ လုကာ ၆:၄၈ အရ တည်ဆောက်သူသည် ခိုင်မာသောအုတ်မြစ်ရရှိရန် “နက်ရှိုင်းစွာ တူးဖော်ခဲ့သည်”။ ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ရန်မှာ အချိန်နှင့်အားထုတ်မှု များစွာလိုအပ်သည်၊ ခိုင်မာသောအုတ်မြစ်မပံ့ပိုးဘဲ အိမ်တစ်လုံးကို တည်ဆောက်ရန်မှာ ပို၍ရိုးရှင်းသည်။}

^{Upon a rock. The Lord Jesus Christ is the “rock” on which the individual Christian and the Christian church as a community of character builders are to be built (see on ch. 16:18). According to Luke 6:48 the builder “digged deep” in order to have a firm foundation. To build firmly requires much time and effort; it is far simpler to build a house without going to the trouble of providing a solid foundation.}

 

^{၂၅ မိုးရွာသည်။ မုန်တိုင်းကို ဖော်ပြသည့် တိုတောင်းသော စကားများနှင့် ရုတ်တရက်ပုံစံကို သတိပြုပါ—ထင်ရှားသော စာပေနည်းစနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။}

^{25. The rain descended. Note the abrupt style, the short statements that describe the storm—a vivid literary device.}

 

^{လေများ။ သွေးဆောင်မှုနှင့် စုံစမ်းမှု၏ “လေများ” (DA ၃၁၄)၊ အထူးသဖြင့် ယုံကြည်ခြင်း၏ ခိုင်မာသောအုတ်မြစ်မှ လူတစ်ဦးကို ဖယ်ရှားရန် သွေးဆောင်သည့် မမှန်ကန်သော သွန်သင်ချက်များ၏ လေများ (ဧဖက် ၄:၁၄)။}

^{Winds. The “winds” of temptation and trial (DA 314), perhaps particularly the winds of false teaching that tend to remove a person from the firm foundation of faith (Eph. 4:14).}

 

^{ပြိုကျခြင်းမရှိ။ “ဤလောက၏အမှောင်အုပ်စိုးသူများကို ဆန့်ကျင်ပြီး” နပမ်းလုံးရင်ဆိုင်ကာ “ဆိုးယုတ်သောနေ့တွင် ခံနိုင်ရည်ရှိပြီး၊ အရာအားလုံးပြီးမြောက်ပြီးနောက် ရပ်တည်နိုင်သူ” သည် မင်္ဂလာရှိသည် (ဧဖက် ၆:၁၂, ၁၃)။ ဘဝ၏မုန်တိုင်းများ ပြီးဆုံးသောအခါ၊ ခရစ်တော်၏ကျေးဇူးတော်အားဖြင့် ၎င်း၏စရိုက်သည် “ဆိုးယုတ်သူ၏မီးလျှံမြှားများအားလုံး” ကို ခံနိုင်ရည်ရှိကြောင်း တွေ့ရှိသူသည် မင်္ဂလာရှိသည် (ဧဖက် ၆:၁၆)။ သူ၏ဝိညာဉ်သည် ခရစ်ယာန်မျှော်လင့်ချက်ကြီးထဲတွင် ကျောက်ဆူးချထားသည် (ဟေဗြဲ ၆:၁၉; တိတု ၂:၁၃; ဟေဗြဲ ၁၀:၃၅ နှင့်နှိုင်းယှဉ်ပါ)၊ ထို့ကြောင့် သူသည် ပြိုကျနိုင်စွမ်းမရှိ။}

^{It fell not. Happy the man who, wrestling “against the rulers of the darkness of this world,” is “able to withstand in the evil day, and having done all, to stand” (Eph. 6:12, 13). Happy the man who, when the storms of life are over, finds that, by the grace of Christ, his character has withstood “all the fiery darts of the wicked” (Eph. 6:16). His soul is anchored to the great Christian hope (Heb. 6:19; Titus 2:13; cf. Heb. 10:35), and he cannot fall.}

 

^{ကျောက်ဆောင်ပေါ်တွင် တည်ထောင်ထားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ခရစ်တော်၏ “စကားများ” အထူးသဖြင့် ဤနေရာတွင် တောင်ပေါ်တရားဒေသနာ၏ စကားများ (အခန်းကြီး ၂၄) ပေါ်တွင် တည်ထောင်ထားသည်။ ခရစ်တော်၏စကားများသည် ဘယ်သောအခါမျှ မပျောက်ကွယ်ဘဲ (အခန်းကြီး ၂၄:၃၅)၊ ထာဝရတည်ရှိသည် (ဟေရှာယ ၄၀:၈; ၁ပေတရု ၁:၂၅)။ သူ့ထံတွင်သာ ကယ်တင်ခြင်းရှိသည် (တ၀:၄:၁၂)။}

^{Founded upon a rock. That is, upon the “sayings” of Christ, here specifically those of the Sermon on the Mount (v. 24). The words of Christ never pass away (ch. 24:35), but stand forever (Isa. 40:8; 1 Peter 1:25). There is salvation in no other but Him (Acts 4:12).}

 

^{၂၆။ သူတို့မလုပ်ဆောင်ပါ။ ဤဥပမာကို အလေးပေးရန်အတွက် အနုတ်လက္ခဏာပုံစံဖြင့် ထပ်မံဖော်ပြထားသည်—ယေရှု၏သွန်သင်ချက်များတွင် ထပ်တလဲလဲပြောဆိုခြင်းသည် သာမာန်အင်္ဂါရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဥပမာနှစ်ခု၏ ကွာခြားချက်မှာ အုတ်မြစ်တစ်ခုတည်းသာဖြစ်ပြီး ကျန်အရာအားလုံးသည် တူညီသည်ဟု ယူဆရသည်။ ဤတွင်ဖော်ပြထားသော လူသည် ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ သိရှိထားသူဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည် (အခန်းကြီး ၂၄ ကိုကြည့်ပါ)။}

^{26. Doeth them not. The parable is now repeated in negative form for emphasis—repetition being a common feature of the teachings of Jesus. The difference in the two instances is in the foundation only; all else is presumably the same. It is evident that the man here represented knew better (see on v. 24).}

 

^{မိုက်သောသူ။ “မိုက်သော” ဟူသည်မှာ သူသိထားသည့်အတိုင်း လုပ်ဆောင်ရန်ပျက်ကွက်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မင်္ဂလာဆောင်ဝတ်စုံမပါသောသူ (အခန်းကြီး ၂၂:၁၁-၁၃) နှင့် မိုက်သောအပျိုစင်ငါးဦး (အခန်းကြီး ၂၅:၂, ၃) တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ။}

^{A foolish man. “Foolish” because he did less than he knew should be done. Compare the man without a wedding garment (ch. 22:11–13) and the five foolish virgins (ch. 25:2, 3).}

 

^{သဲပေါ်တွင်။ ခရစ်ဝင်ကျမ်းကို နားမထောင်သူသည် မိမိ၏ကိုယ်ကိုကိုယ်အားကိုးပြီး သဲပေါ်တွင် အုတ်မြစ်ချသည် (MB ၁၅၂)၊ လူသားတို့၏အားထုတ်မှုနှင့် လူဖန်တီးထားသော သီအိုရီများနှင့် တီထွင်မှုများပေါ်တွင် တည်ဆောက်သည် (DA ၃၁၄)။}

^{Upon the sand. He who turns a deaf ear to the gospel builds on the shifting sand of self, upon his own efforts (MB 152), and upon human theories and inventions (DA 314).}

 

^{၂၇။ မိုးရွာသည်။ ရာသီဥတုသာယာနေချိန်တွင် ဘေးကင်းပြီး ဆွဲဆောင်မှုရှိပုံပေါ်သော ခြောက်သွေ့သောသဲသည် မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းသောအခါ ရေစီးသန်သော ရေအလျဉ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။}

^{27. The rain descended. The dry sand, that looked so safe and inviting in fair weather, becomes a raging torrent with the heavy rains.}

 

^{၎င်းပြိုကျသည်။ အခန်းကြီး ၂၅ ကိုကြည့်ပါ။}

^{It fell. See on v. 25.}

 

^{ပြိုကျမှုသည် ကြီးမားသည်။ မုသာကို ခိုလှုံရာအဖြစ်ပြုလုပ်ထားသူတို့၏ ပြိုကျမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ (ဟေရှာယ ၂၈:၁၆-၁၈ ကိုကြည့်ပါ)၊ နှင့် အင်္ဂတေမသုံးသော အင်္ဂတေဖြင့် စရိုက်နံရံကို တည်ဆောက်ထားသူတို့၏ ပြိုကျမှု (ယေဇကျေလ ၁၃:၁၀-၁၆ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါ)။}

^{Great was the fall. Compare the fall of those who have made lies their refuge (see Isa. 28:16–18), and of those who have built the wall of character with untempered mortar (cf. Eze. 13:10–16).}

 

^{၂၈။ ဖြစ်လေသည်။ ဤတွင်မှတ်တမ်းတင်ထားသော ယေရှု၏သွန်သင်ချက်များအပေါ် တုံ့ပြန်မှုများအတွက် မာကု ၁:၂၂; လုကာ ၄:၃၁, ၃၂ ကိုကြည့်ပါ။}

^{28. It came to pass. For reactions to the teaching of Jesus similar to that recorded here see Mark 1:22; Luke 4:31, 32.}

 

^{ဤစကားများ။ အခန်းကြီး ၅-၇ တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည့်အရာများ။}

^{These sayings. Those recorded in chs. 5–7.}

 

^{အဆုံးအမ။ ဂရိဘာသာ “ဒိဒါချီ”၊ “သွန်သင်ခြင်း” (မာကု ၁:၂၁, ၂၂ ကိုကြည့်ပါ)။ လူများသည် အံ့ဩခဲ့ကြသည်။ သူ၏သွန်သင်ချက်သည် ဓမ္မဇာတိဆရာများ၏ သွန်သင်မှုနှင့် အလွန်ကွာခြားသည်။}

^{Doctrine. Gr. didachē, “teaching” (see on Mark 1:21, 22). The people were amazed; His teaching was so different from that of the scribes in the synagogues.}

 

^{၂၉။ အခွင့်အာဏာရှိသည်။ ဓမ္မဒိဋ္ဌိအရ မဟုတ်ဘဲ၊ သူ၏ကိုယ်ပိုင်အခွင့်အာဏာဖြင့် သွန်သင်ခဲ့ပြီး၊ ရဗ္ဗိဆရာများကဲ့သို့ ဥပဒေကို ယခင်ရှင်းပြသူများ၏ စကားများကို ကိုးကားခြင်းမပြုခဲ့ပေ။ ခရစ်ဝင်ကျမ်းများတွင် မကြာခဏသုံးသော “ဧကန်စင်စစ် ငါဆိုသည်ကား” (အခန်းကြီး ၅:၁၈ ကိုကြည့်ပါ) နှင့် ၎င်း၏ဆန့်ကျင်ဘက် “နားရှိသူသည် ကြားစေသား” (အခန်းကြီး ၁၁:၁၅) ဟူသော အသုံးအနှုန်းများကို သတိပြုပါ။}

^{29. Having authority. Not dogmatically, but on His own authority rather than by quoting earlier expositors of the law, as the rabbis did in their teaching. Note the frequent use in the Gospels of the expression, “Verily I say unto you” (see on ch. 5:18), and its counterpart, “He that hath ears to hear, let him hear” (ch. 11:15).}

 

^{ဓမ္မပညာရှိများ။ စာသားအထောက်အထားများအရ (စာမျက်နှာ ၁၄၆ ကိုကြည့်ပါ) “သူတို့၏ဓမ္မပညာရှိများ” ဟူသော ဖတ်ရှုမှုကို ထောက်ခံပြီး၊ ဤလူများက နားထောင်ခဲ့သော ဓမ္မပညာရှိများကို ဆိုလိုသည် (လုကာ ၅:၃၀ ရှိ “သူတို့၏” ကိုကြည့်ပါ)။ ဓမ္မပညာရှိများ၏ သွန်သင်ချက်သည် ဓမ္မဒိဋ္ဌိအရ ဖြစ်ပြီး၊ အကြီးအကဲများ၏ ဓလေ့ထုံးတမ်းများပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ ခရစ်၏တင်ပြမှုနည်းလမ်းတွင် အသက်ဝင်စွမ်းအားရှိပြီး၊ သူဖော်ပြသော သမ္မာတရားများတွင်လည်း အသက်ဝင်စွမ်းအားရှိသည်၊ ဓမ္မပညာရှိများ၏ သေဆုံးနေသော တရားဝင်ပုံစံဖြင့် သွန်သင်မှုနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ စာသားအထောက်အထားများအရ (စာမျက်နှာ ၁၄၆ ကိုကြည့်ပါ) “နှင့်ဖာရိသီများ” ဟူသော စကားလုံးကိုလည်း ထပ်မံထည့်သွင်းနိုင်သည်။}

^{The scribes. Textual evidence favors (cf. p. 146) the reading “their scribes,” meaning the ones to whom these very people had listened (cf. “their” in Luke 5:30). The scribes’ teaching was dogmatic, and based on the traditions of the elders. There was life-giving power in the method of Christ’s presentation, as well as in the truths He set forth, in contrast with the dead formalism of the teaching of the scribes. Textual evidence may also be cited (cf. p. 146) for adding, “and the Pharisees.”}

 

^{အခန်းကြီး ၇ အပေါ် ထပ်လောင်းမှတ်ချက်}

^{additional note on chapter 7}

 

^{ရဗ္ဗိပညာရှိများ၏ ရေးသားချက်များတွင် တောင်ပေါ်တရားဒေသနာနှင့် အခြားနေရာများတွင် ယေရှု၏ ဘာသာရေးနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်များနှင့် ဆင်တူမှုများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။ မေးခွန်းမှာ- တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မည်မျှအားကိုးမှုရှိသနည်း။ ခေတ်သစ်ဂျူးပညာရှိများက ယေရှုသည် သူ၏ခေတ်ကျောင်းများ၏ ဂျူးဓလေ့ထုံးတမ်းများပေါ်တွင် အများစုအားကိုးခဲ့သည်ဟု စောဒကတက်ကြသည်။ တီ. တိုင် (Een Blik in Talmoed en Evangelie, Amsterdam, ၁၈၈၁) က ခရစ်ဝင်ကျမ်းသစ်တွင် ဖော်ပြထားသော ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်များသည် အားလုံးနီးပါး တယ်လမွတ်တွင် ပေါ်ထွက်လာပြီး၊ ထို့အပြင် တယ်လမွတ်သည် ခရစ်ဝင်ကျမ်းများက ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်များကို ချေးငှားခဲ့သည့် ရင်းမြစ်ဖြစ်သည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက ဂျူးပညာရှိတစ်ဦးက “ခရစ်ဝင်ကျမ်းများတစ်လျှောက်တွင် ယေရှု၏ခေတ်နှင့် နီးကပ်သောကာလတွင် ဟောင်းတရားစာအုပ်၊ အပိုကရစ်ဖါးနှင့် တယ်လမွတ်နှင့် မစ်ဒရာရှစ်စာပေများတွင် တွဲဖက်မဖော်ပြနိုင်သော ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်တစ်ခုမျှ မရှိပါ” (ဂျိုးဇက်ခ်ကလော့စ်နာ၊ ယေရှုအော့ဖ်နာဇရက် [ဟားဘတ်ဒန်ဘီဘာသာပြန်]၊ စာမျက်နှာ ၃၈၄) ဟု ဖော်ပြထားသည်။ သူက ထပ်မံဖော်ပြသည်မှာ “ယေရှုသည် ဂျူးဘာသာနှင့် မူလအရ ကွဲပြားသော ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်များကို အနည်းငယ်သာ မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ဆင်တူမှုသည် အလွန်ထူးခြားလှပြီး၊ ခရစ်ဝင်ကျမ်းများသည် တယ်လမွတ်နှင့် မစ်ဒရာရှစ်တွင်ပါရှိသော အကြောင်းအရာများမှ ရိုးရှင်းစွာ ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ထင်ရှားလုနီးပါးဖြစ်သည်” (ထိုနေရာတွင်၊ စာမျက်နှာ ၃၈၈, ၃၈၉) ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ခရစ်ယာန်မှတ်ချက်ပေးသူများစွာသည်၊ အထက်ဖော်ပြခဲ့သော ဂျူးပညာရှိများ၏ အစွန်းရောက်မှုများအထိ မသွားသော်လည်း၊ ရဗ္ဗိစာပေများတွင် ဆင်တူမှုများစွာကို ကိုးကားပြီး၊ ယေရှုသည် ဂျူးစိတ်ထဲတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော အရာများကိုသာ အနည်းငယ်သာ သွန်သင်ခဲ့သည်ဟူသော အထင်ကို ဖန်တီးပေးသည်။ စာမျက်နှာ ၉၆-၁၀၀ ကိုကြည့်ပါ။}

^{In the writings of the rabbinical scholars are to be found numerous parallels to the religious and moral teachings of Jesus in the Sermon on the Mount and elsewhere. The question is: To what extent was the one dependent on the other? Modern Jewish scholars contend that, for the most part, Jesus was dependent on the Jewish tradition of the schools of His day. T. Tal (Een Blik in Talmoed en Evangelie, Amsterdam, 1881) declared that the moral teachings set forth in the NT appear without exception in the Talmud, and, furthermore, that the Talmud was the source from which the Gospels borrowed their moral teachings. A more recent Jewish scholar sets forth the claim that “throughout the Gospels there is not one item of ethical teaching which can not be paralleled either in the Old Testament, the Apocrypha, or in the Talmudic and Midrashic literature of the period near to the time of Jesus” (Joseph Klausner, Jesus of Nazareth [tr. by Herbert Danby], p. 384). He states further that “Jesus scarcely introduced any ethical teaching which was fundamentally foreign to Judaism. So extraordinary is the similarity that it might almost seem as though the Gospels were composed simply and solely out of matter contained in the Talmud and Midrash” (ibid., pp. 388, 389). Many Christian commentators, though not going to the extremes of the Jewish scholars noted above, still quote numerous parallels in rabbinical literature, creating the impression that Jesus actually taught little but that with which the Jewish mind was already familiar. See pp. 96-100.}

 

^{ထင်ရှားသော တူညီမှုများရှိကြောင်း မည်သူမှ ငြင်းမရနိုင်ပါ။ သို့သော် ယေရှုသည် သူ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ သွန်သင်ချက်များအတွက် ရဗ္ဗိဆိုင်ရာ စာပေများမှ ဆွဲယူခဲ့သည်ဟူသော အယူအဆသည် မလွှဲမရှောင်သာ လိုက်နာရန် မလိုအပ်ပါ။ သစ္စာတရားသစ်ကမ္မာန်းနှင့် ဂျူးစာပေများအကြား ပြုလုပ်ခဲ့သော အကျယ်ပြန့်ဆုံး နှိုင်းယှဉ်မှုမှာ စထရက်နှင့် ဘီလာဘက်တို့၏ “တာလမတ်နှင့် မီဒရာရှ်မှ သစ္စာတရားသစ်ကမ္မာန်းသို့ မှတ်ချက်များ” ဟူသော ၄,၁၀၂ စာမျက်နှာပါ ကြီးကျယ်သော လက်ရာဖြစ်သည်။ ဤစာရေးဆရာများသည် ဤအကြောင်းအရာတွင် ထိပ်တန်းအာဏာပိုင်များဖြစ်ကြသည်မှာ သေချာသည်ဖြစ်ရာ ၎င်းတို့၏ အချက်အလက်များနှင့် ကောက်ချက်များကို သတိပြုရန် စိတ်ဝင်စားဖွယ်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် တောင်ပေါ်တရားဟောချက်အပေါ် မှတ်ချက်များ၏ နိဂုံးချုပ်တွင် ဖော်ပြထားသည် (အတွဲ ၁၊ စာမျက်နှာ ၄၇၀-၄၇၄)။ ၎င်းတို့သည် တစ်ခုတည်းသော ခြွင်းချက် (ဟိလယ်လ်၏ စကားဖြစ်သော မဿဲ ၇:၁၂ ကိုကြည့်ပါ) ကလွဲလျှင် တောင်ပေါ်တရားဟောချက်နှင့် တူညီသော စကားများသည် ရဗ္ဗိများထံမှ ဂုဏ်ပြုခံရသည့်အတိုင်း ယေရှုနောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော ရဗ္ဗိဆရာများနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုသည်။ ၎င်းကို ဆန့်ကျင်၍ တစ်ခါတစ်ရံ အငြင်းအခုံပြုကြသည်မှာ နောက်ပိုင်းစာရေးဆရာများ၏ အမည်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားသော စကားများစွာသည် ယခင်ကတည်းက ရှိခဲ့သည်ဟု ယူဆကာ ၎င်းတို့သည် ယေရှုအတွက် အရင်းအမြစ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်ဟူသော အချက်ဖြစ်သည်။ သို့သော် စထရက်နှင့် ဘီလာဘက်တို့သည် စကားတစ်ခုသည် တစ်စုံတစ်ယောက်၏ အမည်ဖြင့် လွှဲပြောင်းပေးအပ်ထားလျှင် ၎င်းစကားသည် ထိုပညာရှင်၏ အမည်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟူသော ကောင်းစွာ တည်ထောင်ထားသော စည်းမျဉ်းကို ထိန်းသိမ်းထားသည်၊ ထိုစကားသည် ယခင်ကတည်းက ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေအထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြမထားသရွေ့ဖြစ်သည်။}

^{That striking parallels exist, no one can deny. But that Jesus drew from rabbinical literature for His moral teachings does not necessarily follow. Perhaps the most extensive comparison ever made between the New Testament and Jewish literature is that by Strack and Billerbeck, in Kommentar zum Neuen Testament aus Talmud und Midrasch, a monumental work of 4,102 pages. Inasmuch as the authors are, doubtless, the leading authorities on the subject, it is of interest to note their observations and conclusions. These are contained in an epilogue to the comments on the Sermon on the Mount (vol. 1, pp. 470-474). They note that with one exception (the saying of Hillel, see on Matt. 7:12) the parallels to the Sermon on the Mount, insofar as they are credited to rabbis, by name, all belong to rabbinical teachers that lived after the time of Jesus. Against this it is sometimes argued that many sayings, although bearing names of later authors, are of earlier origin, thus making it possible for them to have served as a source for Jesus. However, Strack and Billerbeck maintain the well-established rule that a saying that is handed down under a certain author’s name actually belongs to the scholar whose name it bears, unless it can be proved from competent sources that the saying existed earlier.}

 

^{ဤစည်းမျဉ်းကို တောင်ပေါ်တရားဟောချက်ရှိ စကားများသို့ အသုံးချသောအခါ၊ ၎င်းတို့အများစုသည် ယေရှုထက် ရဗ္ဗိစာပေတွင် သတ်မှတ်ထားသော ပညာရှင်များကို ယေရှုက ရှေ့ပြေးသွားသည်ဖြစ်ရာ ၎င်းတို့ကို ယေရှုအား ဂုဏ်ပြုရမည်ဖြစ်ကြောင်း ချက်ချင်းထင်ရှားလာသည်။ ၎င်းစကားအချို့သည် ယခင်ကတည်းက ရှိခဲ့သည်ဟု ငြင်းဆိုခြင်းမရှိသော်လည်း၊ ထိုစကားသည် တကယ်ပိုမိုရှေးကျသည်ကို သက်သေပြရန် ဝန်ထုပ်သည် ကန့်ကွက်သူထံတွင် ရှိပြီး ထိုသက်သေကို ဖြည့်ဆည်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။}

^{When this rule is applied to the sayings in the Sermon on the Mount, it becomes immediately evident that the vast majority of them must be attributed to Jesus inasmuch as He antedates the scholars to whom they are assigned in rabbinical literature. It is not denied that some of these sayings may have been older, but the burden of proof rests with the objector to supply evidence in every instance that the saying was actually older.}

 

^{အခြားတစ်ဖက်ကို ခဏလောက် စစ်ဆေးကြည့်ကြပါစို့။ ယေရှု၏ စကားအချို့သည် ရဗ္ဗိစာပေရှိ စကားများအတွက် အရင်းအမြစ်ဖြစ်ခဲ့သည်မှာ မည်မျှအတိုင်းအထိဖြစ်နိုင်သနည်း။ စထရက်နှင့် ဘီလာဘက်တို့သည် အနှစ် ၁၀၀ ခန့်တွင် နေထိုင်ခဲ့သော ရှေးတန္နတ်ပညာရှင်များသည် ယေရှု၏ စကားအချို့နှင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ခဲ့ကြသည်ဟူသော သက်သေကို မှတ်ချက်ပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ မဿဲ ၅:၁၇ ၏ ထုတ်ဖော်ချက်သည် ဂါမလီယယ် ၂ (အနှစ် ၉၀ ခန့်) နှင့် ခရစ်ယာန်တစ်ဦးအကြား ဆွေးနွေးမှုတွင် ထွက်ပေါ်လာသည် (တာလမတ် ရှဗ္ဗတ် ၁၁၆အေ၊ ၁၁၆ဘီ၊ ဆွန်စီနို ထုတ်ဝေမှု၊ စာမျက်နှာ ၅၇၁)။ ယေရှုသည် ဂျူးအတွေးအခေါ်ဖွံ့ဖြိုးမှုအပေါ် အထူးသဖြင့် ဆီနာဂေါ့ဂ်နှင့် ခရစ်ယာန်အသင်းတော်တို့ အနီးကပ်ဆက်နွယ်နေခဲ့သော အစောပိုင်းနှစ်များအတွင်း မည်မျှသြဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်ကို ကျွန်ုပ်တို့ ခန့်မှန်းမရနိုင်ပါ။ အောက်ပါသည် အခြေအနေတစ်ခု၏ အကဲဖြတ်မှုဖြစ်သည်။ “ယေရှု၏ ဝေဖန်မှုများသည် ၎င်းတို့၏ မူလအစကို မေ့လျော့သွားသောအခါ နောက်ပိုင်းတွင် မီရှနာနှင့် တာလမတ်တွင် ပုံဖော်ထားသည့် ဂျူးကုတ်ဖွံ့ဖြိုးမှုတွင် အခန်းကဏ္ဍအချို့ ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု အကြံပြုခံရဖူးသည်၊ သို့သော် ၎င်းကို ဘယ်သောအခါမှ သက်သေပြမည်မဟုတ်ပါ” (အိပ်ချ် ဒီအေ မေဂျာ၊ တီဒဗလျူ မန်ဆွန်၊ နှင့် စီဂျေ ရိုက်၊ ယေရှု၏ သာသနာနှင့် သတင်းစကား၊ စာမျက်နှာ ၃၀၄)။}

^{Let us examine for a moment the other side of the question. To what extent may Jesus have been the source for some of the sayings in rabbinical literature? Strack and Billerbeck note evidence that the older tannaitic scholars who lived around the year a.d. 100 were familiar with some of the sayings of Jesus. For example, the statement of Matt. 5:17 comes up in a discussion between Gamaliel II (c. a.d. 90) and a Christian (Talmud Shabbath 116a, 116b, Soncino ed., p. 571). We cannot estimate the influence Jesus had on the development of Jewish thought, especially during those early years when the synagogue and the church were rather closely related. The following is an appraisal of the situation: “It has even been suggested, though it is never likely to be proved, that the criticisms made by Jesus may, at a later time when their origin was forgotten, have played some part in the development of the Jewish code as it took shape in the Mishnah and the Talmud” (H. D. A. Major, T. W. Manson, and C. J. Wright, The Mission and Message of Jesus, p. 304).}

 

^{ရဗ္ဗိစကားများသည် ကျမ်းချက်တစ်ခုမှ မူလမဟုတ်သည်ဖြစ်စေ၊ အနည်းဆုံး တစ်ခုပေါ်တွင် မှီခိုနေရသည်ဖြစ်စေ၊ အချိုးအစားအရ အနည်းငယ်သာ ရှိသည်ကို သတိရသောအခါ၊ ယေရှုသည် ဓမ္မဟောင်းကျမ်းများကို ပေးအပ်ခဲ့သူဖြစ်သည်ဖြစ်ရာ ၎င်းတို့နှင့် တူညီမှုများ တွေ့ရှိရခြင်းသည် အံ့ဩစရာမဟုတ်ပါ။ အသက်ရှည်လာသည့်အခါ ဘုရားသခင်၏ ဝိညာဉ်တော်ဖြင့် လှုံ့ဆော်ခံရသော ကျမ်းများ၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် ဖြူစင်သောသူများသည် ၎င်းတို့၏ စကားများတွင် ကောင်းကင်ဘုံ၏ အလင်းရောင်ကို ထင်ဟပ်စေခဲ့သည်မှာ ထိုအတိုင်းအတာအထိဖြစ်သည်။ တကယ်တော့၊ ဤအချက်သည် ကွန်ဖြူးရှပ်နှင့် ပလေတိုကဲ့သို့သော ဖော်ထုတ်ထားသော ဘာသာတရားမှ ကင်းလွတ်သော ဒဿနပညာရှင်များသည် မကြာခဏ မြင့်မားသော စံနှုန်းများကို ဖော်ထုတ်ပြခဲ့သည့် အကြောင်းရင်းကို ရှင်းပြသည်။ ယေရှုသည် “ဤလောကသို့ လာသောသူတိုင်းကို လင်းစေသော စစ်မှန်သောအလင်း” ဖြစ်သည် (ယောဟန် ၁:၉; ဒီအေ ၄၆၅ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါ)။}

^{When it is remembered that there are, proportionately, few rabbinical sayings extant that have not originated in a Scripture text or at least lean on one, it is not surprising that parallels can be found between these sayings and those of Jesus, who gave the OT Scriptures. To the extent that pious men through the ages permitted themselves to come under the influence of the Spirit that inspired these writings, to that extent their sayings have reflected the light of Heaven. In fact, this observation explains why philosophers outside the pale of revealed religion, such as Confucius and Plato, have frequently set forth lofty ideals. Jesus is the “true Light, which lighteth every man that cometh into the world” (John 1:9; cf. DA 465).}

 

^{ယေရှုနှင့်ဂျူးပညာရှင်များ၏စကားများအကြားတူညီမှုများရှိကြောင်းသက်သေပြထားသော်လည်း၊ Strack နှင့် Billerbeck ထောက်ပြသည့်အတိုင်း သိသာထင်ရှားသောကွဲပြားမှုများလည်းရှိသည်။ ယေရှုကဲ့သို့ဘာသာရေးနှင့်ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာစကားများစွာကို နောက်ပိုင်းဂျူးပညာရှင်တစ်ဦးမှမထားရစ်ခဲ့ပေ။ ယေရှု၏သွန်သင်ချက်များတွင်ကျွန်ုပ်တို့အလွန်သဘောကျမြတ်နိုးသည့်တိုတောင်းပြီးအာဏာရှိသောပုံစံဖြင့် သူ၏စကားများကိုဖော်ပြထားနိုင်သည့်ဂျူးပညာရှင်တစ်ဦးမှမရှိခဲ့ပေ။ အထူးသဖြင့်၊ ယေရှုနှင့်ရည်မှန်းချက်တူညီသည့်ဂျူးပညာရှင်တစ်ဦးမှမရှိခဲ့ပြီး၊ တူညီမှုများရှိသော်လည်း အဓိကကွဲပြားမှုမှာ ဤအချက်တွင်ရှိသည်။ ယေရှုသည် ဖာရိရှဲများ၏လုပ်ဆောင်မှုဖြင့်ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာအယူဝါဒကို တိုက်ရိုက်ထိမှတ်ကာ၊ ဥပဒေအရ ဖြောင့်မတ်ခြင်း၏မလုံလောက်မှုကို ရဲဝံ့စွာသွန်သင်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းတွင်၊ သူသည် သူ၏လူများအား ပိုမိုမြင့်မားသောဖြောင့်မတ်ခြင်းသို့ရောက်ရှိစေသည့် နည်းလမ်းသစ်တစ်ခုကို ပြသခဲ့သည်။ ရဗ္ဗိစာပေများသည် ရဗ္ဗိများဖော်ပြထားသည့် ဂျူးဘာသာ၏ဘာသာရေးသည် မိမိကိုယ်ကိုကယ်တင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟူသောသက်သေများစွာပေးထားသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာသည် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာအမှန်တရားများနှင့်သွန်သင်ချက်များ၏သီးသန့်စုစည်းမှုတွင်မပိတ်လှောင်ထားဘဲ၊ ယေရှု၊ သူ၏ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်သူ၏လုပ်ဆောင်မှုတစ်ခုတည်းတွင်သာရှိသည်။}

^{Though parallels between the sayings of Jesus and those of Jewish scholars are demonstrable, there are at the same time significant differences, as Strack and Billerbeck point out. No later Jewish scholar has left behind such a multitude of religious and moral sayings as has Jesus. No later Jewish scholar has been able to put forth his sayings in the brief and authoritative manner that we admire so much in the teachings of Jesus. Above all, no later Jewish scholar followed the same objectives as did Jesus, and in this lies the chief difference, despite all similarities. Jesus struck directly at the Pharisaical doctrine of salvation by works, and taught boldly the inadequacy of legalistic righteousness. At the same time He showed His people a new way that leads to a higher righteousness. Rabbinical literature gives overwhelming evidence that the religion of the Jews, as expounded by the rabbis, was one of self-redemption. The religion of Christianity, on the other hand, is not locked up in a particular collection of ethical truths and teachings, but alone in Jesus, His person and His work.}

 

^{ယေရှု၏သွန်သင်ချက်များ၏ဝိညာဉ်ရေးဆိုင်ရာအရေးပါမှုကို ၎င်းတို့၏ထူးခြားသောကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာမူများဖြင့်သာတိုင်းတာရန်မဟုတ်ပေ။ ဤမူများစွာကို ဓမ္မဟောင်းကျမ်းတွင် သို့မဟုတ် ကောင်းကင်အလင်းဖြင့် အတိုင်းအထည်အမျိုးမျိုးဖြင့် လင်းလက်တောက်ပခဲ့သူများ၏စကားများတွင် ဖော်ပြထားပြီးဖြစ်သည်။ သို့သော် ခရစ်သည် လူတို့မပြောဖူးသည့်ပုံစံဖြင့်ပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ အာရုံစူးစိုက်မှုကိုဖမ်းစားနိုင်သောအာဏာဖြင့်ပြောဆိုခဲ့သည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏သခင်ကို ထင်ရှားစွာခွဲခြားပေးသည့်အရာမှာ သူသည် ဘုရားဖြစ်သည်ဆိုသည့်အချက်ဖြစ်သည်—အခြားဆရာများသည် လူသားများဖြစ်သည်။ သူသည် လူတို့အား မည်သို့နေထိုင်ရမည်ကိုပြောပြရန်သာမက၊ ထိုသို့သောဘဝနေထိုင်နိုင်ရန် စွမ်းအားပေးအပ်ရန်လည်းလာခဲ့သည်။ သူသည် လူတို့အား အပြစ်သည်မကောင်းကြောင်းနှင့် ဖြောင့်မတ်ခြင်းသည်ဘဝ၏မှန်ကန်သောရည်မှန်းချက်ဖြစ်ကြောင်းပြသရန်သာမက၊ အတိတ်အပြစ်များကိုဖျက်ဆီးရန်နှင့် လူတို့အား ကောင်းကင်မှဖြောင့်မတ်ခြင်းကိုပေးအပ်ရန်လည်းလာခဲ့သည်။ ဤအရာကို လူသားဆရာများမလုပ်နိုင်ခဲ့ပေ။ အကောင်းဆုံးအနေဖြင့် ၎င်းတို့သည် လူတို့အား ပိုမိုကောင်းမွန်သောနည်းလမ်းကိုညွှန်ပြရုံသာဖြစ်သည်။ သို့သော် ယေရှုသည် “လမ်း၊ အမှန်တရားနှင့် ဘဝ” (ယောဟန် ၁၄:၆) ဖြစ်သည်။ ခမည်းတော်အားဖြင့်၊ သူသည် “ကျွန်ုပ်တို့အတွက် ဉာဏ်ပညာ၊ ဖြောင့်မတ်ခြင်း၊ သန့်ရှင်းခြင်းနှင့် ကယ်တင်ခြင်း” (၁ ကောရိန္သု ၁:၃၀) ဖြစ်လာခဲ့သည်။}

^{The spiritual significance of the teachings of Jesus is not to be measured simply by their great moral principles. Many of these had already been set forth in the OT, or in the sayings of men who were, in varying degree, illuminated by the light of Heaven. But Christ spoke as never man spoke, and with an authority that commanded attention. That which sharply distinguishes our Lord is the fact that He is divine—other teachers were human. He came not only to tell men how they should live but to impart to them power to live such a life. He not only came to show men that sin is evil and righteousness is the true goal of life, but came to blot out past sins and to impart to men righteousness from heaven above. This, human teachers could not do. At best they could point men to a better way. But Jesus was “the way, the truth, and the life” (John 14:6). By the Father, He was “made unto us wisdom, and righteousness, and sanctification, and redemption” (1 Cor. 1:30).}

 

^{ယေရှုသည် “မှန်ကန်သောအလင်း” (ယောဟန် ၁:၉) ဖြစ်သည်။ သူသည် အလင်းအားလုံး၏ရင်းမြစ်ဖြစ်ပြီး၊ အခြားသူများ၏အလင်းကိုထင်ဟပ်ပြသူမဟုတ်ပေ (ယောဟန် ၁:၉; ၅:၃၅ ကိုကြည့်ပါ)။ ကောင်းမွန်ပြီးမြင့်မြတ်သည့်အရာအားလုံးသည် သူ့ထံမှစတင်ပြီး သူ့ထံသို့ဦးတည်သည်။}

^{Jesus is the “true Light” (John 1:9). He is the source of all light that is light, not the reflector of other men’s light (see on John 1:9; 5:35). All that is good and ennobling originated with Him and leads to Him.}

^{ellen g. white comments}

^{1 DA 314; MB 123; 7T 279}

^{1, 2 Ev 639; MH 485; TM 273}

^{1–4 3T 93}

^{1–5 8T 85}

^{1–29 TM 125}

^{2 COL 251; CS 47; GC 29; MB 136; PP 625; 2T 136, 256; 4T 139; 5T 53,  247,  278, 608}

^{3 MB 125; 5T 92}

^{4 3T 465; 4T 62}

^{5 MB 126}

^{6 MB 129; 3T 426}

^{6–12 EW 24}

^{7 FE 300, 399; GC 528; GW 258; MM 13; SC 95, 96; TM 323,  379, 485; 3T 415; 6T 95; 8T 23; 9T 279}

^{7, 8 CT 242; MB 130}

^{7–11  MYP 123}

^{9 Ev 200}

^{9–11  AH 299; MB 132; 5T 201}

^{11 SL 84; 1T 121; 5T 157}

^{12 AH 423; DA 640; Ed 136; LS 303; MB 134; MH 105; ML 165, 200; PK 652; 2T 136; 4T 310,  350,  359,  487, 490; 5T 179, 338; 8T 134; WM 202}

^{13 3T 199, 438; 4T 218, 364; 5T 172, 437}

^{13, 14 CT 366; FE 200; GW 160; MM 62; 1T 127; 2T 479, 592; 8T 65}

^{14 AA 565; GW 135; MB 138; ML 69; LS 190; 2T 688; 4T 364,  503, 589; 5T 435; 9T 23}

^{15, 16 Ev 597; MB 145; 4T 376}

^{15–20 Ev 589; 4T 230, 232; 5T 668, 671}

^{16 CT 189, 536; GC 465, 520; LS 45; 1T 412, 482; 5T 129, 394; 8T 326}

^{16–18 1T 454}

^{17 DA 314; SL 58; 2T 328; 4T 311; 5T 98}

^{18 Ev 308; 4T 347; 5T 98}

^{20 AA 523; CT 329; Ev 287; FE 89; GC 397; LS 325; TM 33, 466; 1T 193, 289; 2T 88,  442,  598,  656, 663; 3T 249; 4T 230,  239, 311; 5T 98, 342}

^{20–23 1T 416}

^{21 COL 272; PP 207; 1T 482}

^{21–27 4T 613}

^{22 COL 412}

^{22, 23 MB 145; 5T 73}

^{23 AA 423; CS 128; 4T 514, 517; 5T 398; 7T 71; 9T 252}

^{24 GW 103; 4T 656; 5T 129}

^{24, 25 DA 314; FE 289; 3T 414; 4T 117; 8T 173}

^{24–27 CT 61; TM 126; 8T 297}

^{25 MB 147; 6T 146}

^{26 ML 73, 85; 3T 475; 5T 129; 6T 16, 143}

^{28 FE 238}

^{28, 29 MB 47; 7T 269}

^{29 CH 318; CSW 109; CT 240; DA 253; Ev 55, 56; FE 236,  406, 407; 5T 254; 8T 201; WM 287}