ရှင်မဿဲ နိဒါန်း အပိုင်း ၂

 

X. ဟတ်စမိုနီယံအာဏာ၏ ကျဆုံးမှု

X. Decline of the Hasmonaean Power

ဆလိုမီ (အလက်ဇန္ဒရာ) သည် ဘီစီ ၇၆/၇၅ တွင် အလက်ဇန္ဒား ဂျန်နီးယပ်စ်သေဆုံးပြီးနောက်၊ သူ၏အကြံပြုချက်အရ ဖာရီဆီများဘက်သို့ လိုက်ပါခဲ့ပြီး၊ မိမိကိုယ်ကို ဘုရင်မအဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဖာရီဆီများသည် ဂျန်နီးယပ်စ်၏ ရက်စက်သော အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် များစွာဆင်းရဲခဲ့ရသဖြင့်၊ အမျိုးသမီးတစ်ဦးအုပ်ချုပ်ရန် ဆန္ဒရှိခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အာဏာပြန်လည်ရရှိရန်သာ လိုလားခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးအာဏာကို သူမလက်ထဲတွင် ဆက်လက်ထားရှိပြီး၊ ဆလိုမီသည် သူမ၏သား ဟိုကာနပ်စ် ၂ ကို ယဇ်ပုရောဟိတ်မင်းအဖြစ် အပ်နှင်းခဲ့သည်။ သို့သော် သူမ၏သား အရစ်တိုဘူးလပ်စ် ၂ သည် ဆဒ္ဒူဆီများဘက်သို့ လိုက်ပါခဲ့သည်။ လစ်ဘရယ်ဆဒ္ဒူဆီများနှင့် ရှေးရိုးစွဲဖာရီဆီများအကြား ပဋိပက္ခများ ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဟိုကာနပ်စ် ၂ သည် ဆဒ္ဒူဆီများကို ဖိနှိပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ပါလက်စတိုင်း၏ အခြားနေရာများသို့ ထွက်ပြေးစေခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် သူ့အား ဆန့်ကျင်ပုန်ကန်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။

Finally, in 76/75 Alexander Jannaeus died. His widow, Alexandra (Salome), possibly on his advice, sided with the Pharisees and so established herself as reigning queen. The Pharisees had suffered so much under the cruel rule of Jannaeus that they were willing to have a woman reign if only they could come back into power. Keeping the civil authority in her own hands, Alexandra (see The Hasmonaeans and the Herods) entrusted the high priesthood to her son Hyrcanus II. But her son Aristobulus II sided with the Sadducees. Strife between the liberal Sadducees and the conservative Pharisees flared up again. Hyrcanus II permitted a persecution of the Sadducees that drove them to other parts of Palestine and left them determined to raise up a rebellion against him.

 

ဆလိုမီသေဆုံးပြီးနောက် (ဘီစီ ၆၇) တွင်၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေးအာဏာအားလုံးသည် ဟိုကာနပ်စ် ၂ ထံသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဟိုကာနပ်စ်နှင့် သူ၏ညီ အရစ်တိုဘူးလပ်စ်အကြား ပြိုင်ဆိုင်မှုသည် ရောမဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုနှင့် ဘီစီ ၆၃ တွင် ဟတ်စမိုနီယံအုပ်ချုပ်မှု၏ အဆုံးသတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဂျူးလွတ်လပ်ရေး၏ နောက်ဆုံးအခန်းကို မပြီးဆုံးမီ၊ ပေါမ့ပေး၏ အရှေ့ပိုင်းသိမ်းပိုက်မှုသို့ ဦးတည်သည့် ရောမသမိုင်းကို ပြန်လည်ကောက်နှုတ်ရန် လိုအပ်မည်ဖြစ်သည်။

On Alexandra’s death in 67 the entire authority of the kingdom, both civil and religious, went to Hyrnacus II, but the contest between Hyrnacus and his brother Aristobulus resulted in the intervention of Rome and the end of Hasmonaean rule in 63 b.c. Before the closing chapter of Jewish independence is concluded, it will be necessary to go back to pick up the thread of Roman history that leads to Pompey’s conquest of the East.

 

 

XI. ရီပတ်ဘလစ်ကုန်ဆုံးခြင်းအထိ ရောမ

XI. Rome to the End of the Republic

 

အပိုင်း VI တွင် ရောမ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အကျဉ်းချုပ်ကို ဘီစီ ၁၆၈ နှစ်ဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရောမသည် ဟယ်လီနစ်ဘုရင်စနစ်များအနက် ပထမဆုံးကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ဆီလူဆစ်ဘုရင် အန်တီအိုခပ်စ်အီပီဖန်းကို အီဂျစ်အား သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုမှ တားဆီးခဲ့သော်လည်း နယ်မြေတစ်စုံတစ်ရာကို သိမ်းယူမထားခဲ့ပေ။ အစပိုင်းတွင် ရောမသည် အရှေ့ဘက်တွင် ၎င်း၏ အာဏာကို ငြိမ်းချမ်းရေးထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ အကျိုးအမြတ်မရှိသော သို့မဟုတ် မလိုအပ်သောစစ်ပွဲများကို ရှောင်ရှားရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ရောမသည် အယူခံဝင်မှုများ၊ တောင်းဆိုမှုများနှင့် ပြန်လည်တောင်းဆိုမှုများကို စုံစမ်းရန်အတွက် အရှေ့ဘက်သို့ ကော်မရှင်များကို အကြိမ်ကြိမ် စေလွှတ်ခဲ့ပြီး၊ ဟုတ်ပါးစွာ ၎င်းရရှိနိုင်သော အကျိုးအမြတ်များကို ရယူခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရောမနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်းဖြင့် အာရှမိုင်းနားတွင် ခေါင်းဆောင်မှုရရှိခဲ့သော ပါဂါမမ်ကဲ့သို့သော နိုင်ငံငယ်များကို တည်ဆောက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဆီလူဆစ်အင်ပါယာသည် အင်အားကြီးလွန်းလာသည်ဟု ခြိမ်းခြောက်လာသောအခါ၊ ၎င်းသည် ဂျူးလူမျိုးများကဲ့သို့သော ပိုင်းခြားဖျက်ဆီးသည့်အရာများကို အားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဆီးရီးယားကို ဆန့်ကျင်သည့် အီဂျစ်နှင့်၊ မက်ဆီဒိုးနီးယားကို ဆန့်ကျင်သည့် ဂရိလူမျိုးများနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သည်။ သို့သော် ရောမသည် ထိတ်လန့်သွားသောအခါ ရက်စက်စွာ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် စစ်ပွဲတစ်ဆက်တည်းက ၎င်း၏ ရီပတ်ဘလစ်ဖွဲ့စည်းပုံအား ဝန်ပိစေပြီး အာဏာရှင်စနစ်ဖြင့် အဆုံးသတ်သွားသော နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

In Section VI the sketch of the development of Rome ended with the year 168 b.c. By that time Rome had put an end to the first of the Hellenistic monarchies and had turned back the Seleucid king Antiochus Epiphanes from the conquest of Egypt, but had annexed no territory. At first Rome used her power in the East in attempts to preserve the peace. In her efforts to avoid unprofitable or unnecessary wars, Rome repeatedly sent commissions to the East to investigate appeals, claims, and counterclaims, and of course to win whatever advantage she could. She sought to build up the smaller states, like Pergamum, which won leadership in Asia Minor through alliance with Rome; when the Seleucid empire threatened to become too powerful she encouraged divisive elements, such as the Jews; she made allies of Egypt against Syria, of the Greeks against Macedonia, and the like. But when Rome became alarmed, she fought ruthlessly. Eventually a series of wars led to territorial expansion that overtaxed her republican constitution and ended in despotism.

 

တတိယ ပြူနစ်စစ်ပွဲ (ဘီစီ ၁၄၉–၁၄၆) ဘီစီ ၁၅၀ တွင် ရောမသည် တစ်ချိန်က ပြိုလဲခဲ့သော ကာသေ့ဂျ်မြို့၏ ပြန်လည်သာယာဝပြောလာမှုကြောင့် ထိတ်လန့်ခဲ့သည်။ ရောမ၏ ခေါင်းဆောင်အချို့က ကာသေ့ဂျ်၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုသည် ခြိမ်းခြောက်မှုမဟုတ်ကြောင်း သိရှိခဲ့သော်လည်း၊ ဟန်နီဘယ်လ်၏ ကြောက်မက်ဖွယ်အမှတ်တရများကို အမြဲလှုံ့ဆော်ပြီး ပြိုင်ဘက်မြို့ကို လုံးဝဖျက်ဆီးရန် တောင်းဆိုသည့် ပါတီတစ်ခုရှိခဲ့သည်။ ရောမ၏ မဟာမိတ်ဖြစ်သော နူမီဒီယာနှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်နေသော ကာသေ့ဂျ်သည် ရောမ၏ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ စစ်ဆင်နွှဲမည်မဟုတ်ဟု ကတိပြုထားခဲ့သော်လည်း ယင်းကတိကို ဖောက်ဖျက်ခဲ့သည်။ ရောမ၏ လက်စားချေမှုသည် တတိယ ပြူနစ်စစ်ပွဲဖြစ်သည်။ သုံးနှစ်ကြာ ဝိုင်းထားပြီးနောက် ဘီစီ ၁၄၆ တွင် ကာသေ့ဂျ်ကို လုံးဝဖျက်ဆီးခဲ့သည်။

The Third Punic War (149–146 B.C.).—By 150 Rome was alarmed by the reviving prosperity of once-prostrate Carthage (see p. 27). Although some Roman leaders had realized that Carthaginian competition was not a threat, there was a party that constantly stirred up the fearful memories of Hannibal, and demanded the complete obliteration of the rival city. Carthage, provoked by adjoining Numidia, an ally of Rome, broke her promise not to wage war without Rome’s consent. Rome’s vengeance was the Third Punic War. After a three-year siege Carthage was utterly destroyed in 146.

 

စတုတ္ထ မက်ဆီဒိုးနီးယားစစ်ပွဲ (ဘီစီ ၁၄၉–၁၄၈) နှင့် ကော်ရင့်သ် ကာသေ့ဂျ်ကို ဝိုင်းထားစဉ် ရောမသည် မက်ဆီဒိုးနီးယားတွင် ပုန်ကန်မှုတစ်ခုနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရပြီး၊ ဂရိတောင်ပိုင်းရှိ အာခီယန်မြို့များအဖွဲ့ချုပ်နှင့် ပြဿနာများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဘီစီ ၁၄၆ တွင်၊ ကာသေ့ဂျ်ဖျက်ဆီးခံရသည့်နှစ်တွင်၊ ရောမသည် မက်ဆီဒိုးနီးယားကို ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သိမ်းယူခဲ့ပြီး၊ အာခီယန်အဖွဲ့ချုပ်ကို ဖျက်သိမ်းကာ၊ ကော်ရင့်ကို လုံးဝဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အနုပညာရတနာများကို အီတလီသို့ ယူဆောင်သွားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဂရိ၏ အုပ်ချုပ်ရေးကို မက်ဆီဒိုးနီးယား၏ ရောမအုပ်ချုပ်ရေးမှူးထံ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။

The Fourth Macedonian War (149–148) and Corinth.—While besieging Carthage, Rome was met with an uprising in Macedonia, and trouble with the Achaean League of cities in southern Greece. In 146, the year of the destruction of Carthage, Rome annexed Macedonia as a province, broke up the Achaean League, and completely destroyed Corinth, taking off to Italy her art treasures. The administration of Greece was then assigned to the Roman governor of Macedonia.

 

ရောမသည် ပါဂါမမ်ကို ရယူခြင်း ဘီစီ ၁၃၃ တွင် ပါဂါမမ်၏ နောက်ဆုံးဘုရင်သည် ၎င်း၏ နယ်မြေဖြစ်သည့် အာရှမိုင်းနားတစ်ဝက်ကို ရောမထံ အမွေပေးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဆီးရီးယားနှင့် နောက်ဆုံးတွင် ဘီစီ ၃၀ တွင် အီဂျစ်ကို သိမ်းယူသည်အထိ နယ်မြေသိမ်းယူမှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ သို့သော် အင်ပါယာကြီးထွားလာမှုနှင့် အပြိုင်၊ ဘီစီ ၁၃၃ မှ ၃၀ အတွင်း ရောမအစိုးရနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အတွင်းပိုင်းတော်လှန်ရေးတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။

Rome Acquires Pergamum.—In 133 the last king of Pergamum bequeathed to Rome his territory, which embraced a considerable portion of Asia Minor. From then on annexation continued until Rome took over Syria, and finally Egypt, by 30 b.c. But parallel to this growth of empire was an internal revolution that took place in Roman government and society in the century from 133 to 30 b.c.

 

ရောမ၏ တော်လှန်ရေးရာစုနှစ် ပိုလီမီနှင့် ဆီလူဆစ်မင်းဆက်များ ကျဆုံးလာသည့် ရာစုနှစ်အတွင်း၊ ရောမသည် နယ်မြေချဲ့ထွင်ရုံသာမက ရီပတ်ဘလစ်မှ တစ်ဦးတည်းအုပ်ချုပ်ရေးသို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ရောမသည် ၂၀ မိုင်စတုရန်းရှိသော မြို့-နိုင်ငံတစ်ခုမှ နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်လာပြီး နောက်ဆုံးတွင် အင်ပါယာဖြစ်လာသည်နှင့်အမျှ၊ ရောမတွင် မဲပေးရန်စုဝေးသည့် ပြည်သူ့လွှတ်တော်သည် ဒေသဆိုင်ရာစက်ယန္တရားတစ်ခုဖြစ်လာသည်။ အစပိုင်းတွင် အမတ်များအား အကြံပေးအဖွဲ့အဖြစ်စတင်ခဲ့သော ဆီးနိတ်သည် တဖြည်းဖြည်း အာဏာအမြင့်ဆုံးဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်းသည် အင်ပါယာတစ်ခုကို အုပ်ချုပ်ရန် လုံးဝမသင့်တော်ခဲ့ပေ။ နိုင်ငံသားတို့၏ သစ္စာစောင့်သိမှုသည် တစ်ဦးချင်းအကျိုးအမြတ်ရယူမှုအတွက် လောဘကြီးမှုသို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။

Rome’s Century of Revolution.—During the century witnessing the decline of the Ptolemaic and Seleucid houses, Rome ot only expanded territorially but also shifted from a republic to a one-man rule. As Rome grew from a city-state 20 miles square to a nation and then an empire, the popular assembly of citizens meeting at Rome to vote became virtually a local machine. The Senate, which had started as an advisory body to the magistrates, gradually became supreme. But it was sadly unfitted to rule an empire. Civic loyalty gave way to grasping for individual aggrandizement.

 

အခြားနိုင်ငံများနှင့် ဆက်သွယ်မှုသည် ကြီးမားသောပြောင်းလဲမှုများကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။ နိုင်ငံခြားမှ ကုန်သွယ်မှုနှင့် အခွန်အခများသည် ရောမကို အလွန်ချမ်းသာစေပြီး လူနေမှုစံနှုန်းသစ်များကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ စစ်ပွဲများတွင် ဖမ်းဆီးရမိသော ကျွန်များသည် မူရင်းလယ်သမားလုပ်သားများကို အစားထိုးခဲ့ပြီး၊ ရလဒ်အနေဖြင့် အလုပ်လက်မဲ့မှု တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ပြည်နယ်များနှင့်၊ အထူးသဖြင့် ဂရိနှင့် အရှေ့ဘက်နှင့် ဆက်သွယ်မှုသည် ဘာသာရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ အနုပညာ၊ နှင့် စာပေတို့တွင် ကြီးမားသော ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ လူမှုဆိုးရွားမှုအသစ်များသည် ရာဇဝတ်မှု၊ လာဘ်ပေးလာဘ်ယူမှု၊ နှင့် အကွက်ကြံစည်မှုများ တိုးပွားလာစေခဲ့သည်။ ဣသရေလအိမ်တော်၏ ပိုင်းခြားခံရသောနိုင်ငံခေတ်တွင် ပြိုလဲစေခဲ့သော ဖျက်ဆီးမှုမျိုးသည် ရောမရီပတ်ဘလစ်၏ ကျဆုံးမှုနှင့် အာဏာရှင်စနစ်၏ ထွန်းကားလာမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။

Contact with other nations had brought tremendous changes. Commerce with, and tribute from, foreign lands had made Rome most wealthy and created new standards of living. Slaves, captured in the wars, soon replaced native farm labor, and as a result unemployment grew. Association with the provincials, particularly with Greece and the East, had introduced great changes in religion, politics, philosophy, art, and literature. New social vices crept in, bringing increased crime, bribery, and intrigue. The same sort of disintegration that had wrecked the house of Israel in the days of the divided kingdom contributed to the decline and collapse of the Roman Republic and the rise of absolutism.

 

ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကြိုးပမ်းမှုများ အီတလီသည် လယ်ယာမြေငယ်များ၏ နိုင်ငံဖြစ်ခဲ့သည်။ လယ်သမားများသည် ကာလရှည်စစ်ပွဲများသို့ ဆင့်ခေါ်ခံရသောအခါ ၎င်းတို့၏ မြေများသည် အိမ်ခြံမြေကြီးများအဖြစ် စုပ်ယူခံရပြီး သိုးကျောင်းမြေအဖြစ် ပြောင်းလဲခံရသည်။ ဘီစီ ၁၃၃ တွင် ထရီဗျူးန်ဂရက်ခပ်စ်သည် ထရီဗျူးန်အဖြစ်၊ အလုပ်လက်မဲ့များကို ပြည်သူ့မြေများ ခွဲဝေပေးရန် နိုင်ငံက ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အိမ်ခြံမြေပိုင်ရှင်များ၏ ပြင်းထန်သော ဆန့်ကျင်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရပြီး ထရီဗျူးစ်၏ အသက်ကို ဆုံးရှုံးစေခဲ့သည်။ ဘီစီ ၁၂၃ တွင် ၎င်း၏ ညီဖြစ်သူ ဂိုင်ယပ်စ်ဂရက်ခပ်စ်သည် ထရီဗျူးန်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဆင်းရဲသားများကို ပြည်သူ့စပါးကို ဈေးတစ်ဝက်ဖြင့် ရောင်းချရန်နှင့် မြေမရှိသူများကို ပြည်နယ်များတွင် အခြေချရန် အားပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်း၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများသည် ၎င်း၏ သေဆုံးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဂရက်ခပ်စ်ညီအစ်ကိုနှစ်ဦးစလုံးသည် အီတလီရှိ လူအားလုံးကို နိုင်ငံသားအဖြစ် ချီးမြှင့်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။

Attempts at Reform.—Italy had been a land of small farms. When the farmers were called to long extended wars their lands were absorbed into large estates devoted to grazing. Tiberius Gracchus, as tribune in 133, attempted to have the state allot public lands to the unemployed. This met such violent opposition on the part of the estate holders that it cost Tiberius his life. In 123 his brother, Gaius Gracchus, became a tribune. He secured the sale of public grain to the poor at half price, and encouraged the landless to settle in the provinces. But his reforms resulted in his death also. Both of the Gracchi tried to have citizenship extended to all in Italy.

 

ထို့နောက် အနည်းငယ်နှစ်အကြာတွင် လွှတ်တော်သည် ၎င်း၏ အာဏာကို နူမီဒီယားကို ဆန့်ကျင်သည့် စစ်ဦးစီးအဖြစ် နိမ့်ကျသော မူရင်းရှိသူ ဂိုင်ယပ်စ်မာရီးယပ်စ်ကို ရွေးချယ်ခြင်းဖြင့် အတည်ပြုခဲ့သည်။ မာရီးယပ်စ်၏ ငွေပေးချေသော စစ်သားများကို စုဆောင်းခြင်းဆိုင်ရာ ဆန်းသစ်တီထွင်မှုသည် နောက်ပိုင်းတွင် ပရော်ဖက်ရှင်နယ်စစ်တပ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နူမီဒီယားတွင်နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် ဂျာမန်လူမျိုးစုနှစ်ခုဖြစ်သော ဆင်ဘရီနှင့် တူတိုနီးစ်တို့ကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ရာတွင် အောင်မြင်ခဲ့သည်။ မာရီးယပ်စ်သည် ကောင်စစ်ဝန်အဖြစ် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ပြီး ဆီးနိတ်ထက် စစ်တပ်၏ အမှန်တကယ်သာလွန်မှုကို အလေးပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရောမသည် အီတလီရှိ မဟာမိတ်ပြည်သူများအားလုံးကို နိုင်ငံသားအဖြစ် ချီးမြှင့်ရန် တွန့်ဆုတ်နေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာစဉ်ပြဿနာသည် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲ (လူမှုစစ်ပွဲ) ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် အီတလီလူမျိုးအားလုံးကို နိုင်ငံသားအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။

A few years later the assembly asserted its power by choosing Gaius Marius, a man of humble origin, as commander against Numidia. Marius’ innovation of recruiting paid troops led to the later professional army. He was successful in Numidia and later against two invading Germanic tribes, the Cimbri and Teutones. Marius continued, as consul, to impress upon the army its real superiority over the Senate. Then long-standing discontent occasioned by Rome’s reluctance to grant citizenship to all the allied peoples in Italy brought on civil war (the Social War), which finally ended with the extension of citizenship to all Italians.

 

စစ်ခေါင်းဆောင်များဖြင့် နိုင်ငံရေးအုပ်ချုပ်မှု အီတလီမဟာမိတ်များနှင့် စစ်ပွဲ၏ နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့်၊ အောင်မြင်သော စစ်ဗိုလ်ချုပ်တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဆူလာသည် မင်းမျိုးမင်းနွယ်ဆီးနိတ်ပါတီ၏ ထောက်ခံသူဖြစ်ပြီး၊ ပြည်သူ့ပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည့် မာရီးယပ်စ်နှင့် ရက်စက်သော ပြည်တွင်းစစ်ပွဲဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဆူလာသည် စစ်သားများ၏ အာဏာဖြင့် နိုင်ငံရေးအောင်မြင်မှုနှင့် အာဏာရှင်ရာထူးကို ရရှိခဲ့သည်။ သို့သော်၊ ၎င်းသည် ဆီးနိတ်၏ အာဏာကို အားဖြည့်သည့် ၎င်း၏ ဥပဒေပြုရေးအစီအစဉ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ပြီးနောက် အနားယူခဲ့သည်။

Political Rule by Military Leaders.—The sequel of the war with the Italian allies was a ruthless civil war between a successful general, Sulla, champion of the aristocratic Senatorial party, and Marius, leader of the people’s party. Sulla gained political victory and dictatorship through the power of the soldiery. However, he retired after putting through his legislative program strengthening the power of the Senate.

 

ဆူလာ ဘီစီ ၇၈ တွင် သေဆုံးပြီးနောက်၊ ၎င်း၏ အရာရှိတစ်ဦးဖြစ်သည့် ပေါ်မပေးသည် ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပတွင် ထူးချွန်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၇၀ တွင် ခရက်ဆပ်စ်နှင့်အတူ ကောင်စစ်ဝန်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရပြီး၊ ပေါ်မပေးသည် ထူးချွန်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို စတင်ခဲ့သော်လည်း၊ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ နောက်ဆုံးဆုံးဖြတ်ချက်များသည် ဆီးနိတ် သို့မဟုတ် လွှတ်တော်ထံတွင် မဟုတ်ဘဲ—သီအိုရီအရ ဖြစ်သင့်သည့်အတိုင်း—စစ်တပ်ခေါင်းဆောင်ထံတွင် ရှိကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြခဲ့သည်။

After Sulla’s death in 78, one of his own officers, Pompey, distinguished himself both at home and abroad. Elected consul with Crassus for the year 70, Pompey instituted some excellent reforms, but he made clear that any final decision in matters of state lay, not with the Senate or the assembly—as was theoretically the case—but with the leader of the military.

 

ရောမသည် ဆီးရီးယားနှင့် ပါလက်စတိုင်းကို သိမ်းယူခြင်း ဘီစီ ၇၇ တွင် ပြည်သူ့ပါတီသည် ပေါ်မပေးကို ပင်လယ်ဓားပြများကို ဖယ်ရှားရန် ရောမမှ အရှေ့ဘက်သို့ စေလွှတ်သော တပ်ဖွဲ့များ၏ စစ်ဦးစီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် သုံးလအတွင်း ထိုအလုပ်ကို ပြီးမြောက်ခဲ့သည်။ နောက်နှစ်တွင် ၎င်းသည် ပန်တပ်စ်နှင့် အာမေးနီးယားတို့၏ မနာခံသော ဘုရင်များနှင့် စစ်ဆင်နွှဲရန် ခွင့်ပြုခံရသည်။ အောင်မြင်ပြီးနောက်၊ ၎င်းသည် ကက်စပီယန်သို့ ဆက်လက်ချီတက်ပြီး အာရှမိုင်းနားကို ရောမ၏ ဆန္ဒအတိုင်း လက်အောက်ခံစေခဲ့သည်။ ဘီစီ ၆၄ တွင် ပေါ်မပေးသည် ဆီးရီးယားတွင် စစ်ဆင်နွှဲခဲ့ပြီး၊ ဆီလူဆစ်မင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ကာ တောင်ဘက်သို့ ပါလက်စတိုင်းသို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဂျေရုဆလင်ကို သိမ်းယူပြီး ဟက်စမိုနီးယန်များ၏ အာဏာကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ဘီစီ ၆၃ တွင် ဆီးရီးယားနှင့် ဂျူဒီးယားကို ရောမနယ်မြေအဖြစ် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။

Rome Takes Syria and Palestine.—In 67 the popular party made Pompey commander of the forces Rome sent to the East to rid the sea of the Cilician pirates, a task he accomplished in three months. The next year he was authorized to wage war with the recalcitrant kings of Pontus and Armenia. Victorious, he pushed on to the Caspian and subjected Asia Minor to the will of Rome. In 64 Pompey campaigned in Syria, ended the Seleucid monarchy, and turned southward into Palestine. He took Jerusalem and broke the power of the Hasmonaeans. By 63 Syria and Judea were added to the Roman territory (see p. 38).

 

ဆီဇာနှင့် ပထမထရီယမ်ဗစ်ရိတ် ဘီစီ ၆၀ တွင် ပေါ်မပေး၊ ဂျူလီယပ်စ်ဆီဇာနှင့် ခရက်ဆပ်စ်တို့သည် ဆီးနိတ်ကို လွှမ်းမိုးရန် တရားမဝင် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ပထမထရီယမ်ဗစ်ရိတ်ဟု ခေါ်သည်။ မာရီးယပ်စ်၏ တူဖြစ်သူ ဆီဇာသည် ပြည်သူ့ပါတီ၏ ထောက်ခံသူဖြစ်ပြီး၊ တစ်ချိန်က ဆူလာမှ ၎င်း၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို သိမ်းယူခံရပြီး ဆူလာသေဆုံးသည်အထိ ရောမမှ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။ ဘီစီ ၆၀ တွင်၊ ဖာသာစပိန်တွင် တစ်နှစ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီးနောက်၊ ၎င်းသည် ဘီစီ ၅၉ အတွက် ကောင်စစ်ဝန်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။ ထရီယမ်ဗစ်ရိတ်သည် ဥပဒေပြုရေးကို ထိန်းချုပ်ရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ သီးခြားရည်မှန်းချက်များကို ပြည်နယ်စစ်ဦးစီးရာထူးများတွင် အကောင်အထည်ဖော်ရန်—ဆီဇာသည် ဂေါလ်တွင်၊ ပေါ်မပေးသည် စပိန်တွင်၊ ခရက်ဆပ်စ်သည် ဆီးရီးယားနှင့် အရှေ့ဘက်တွင်—အတူတကွ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ခရက်ဆပ်စ်သည် ဘီစီ ၅၃ တွင် ပါသီယန်ကို ဆန့်ကျင်သည့် စစ်ဆင်နွှဲမှုတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ ပေါ်မပေးသည် ဘီစီ ၅၂ အတွက် တစ်ဦးတည်းကောင်စစ်ဝန်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။

Caesar and the First Triumvirate.—In 60 Pompey, together with Julius Caesar and Crassus, a financial colossus of great influence, formed an unofficial alliance to dominate the Senate. This was known as the First Triumvirate. Caesar, a nephew of Marius by marriage and a partisan of the popular party, had once been deprived of his property by Sulla, and fled from Rome until Sulla’s death. In 60, after a year as governor of farther Spain, he was elected consul for 59. The triumvirate worked together to control legislation and to realize their separate ambitions in provincial commands—Caesar in Gaul, Pompey in Spain, and Crassus in Syria and the East. Crassus was killed in his campaign against Parthia in 53. Pompey was elected sole consul for the year 52.

 

ဘီစီ ၄၉ တွင်၊ ဆီဇာသည် ၎င်း၏ တပ်များကို စွန့်ခွာပြီး ပုဂ္ဂလိကနိုင်ငံသားအဖြစ် ကောင်စစ်ဝန်ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ရန် ဆီးနိတ်မှ တောင်းဆိုခံရသောအခါ၊ ၎င်းသည် ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး ၎င်း၏ တပ်များနှင့်အတူ ရူဘီကွန်မြစ်ကို ဖြတ်ကျော်ကာ အီတလီပြည်တွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ပေါ်မပေးနှင့် ဆီးနိတ်အများစုသည် ဂရိသို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ဘီစီ ၄၈ တွင် သက်ဆလီရှိ ဖာဆလပ်စ်တွင် ပေါ်မပေးကို ဆီဇာက အနိုင်ယူခဲ့သည်။ ဆီဇာသည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ယန္တရားကို ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဥပမာ၊ ၎င်းသည် တစ်သက်လုံး အာဏာရှင်အဖြစ် မဲပေးခံရသည်။ တကယ်တော့၊ ရီပတ်ဘလစ်သည် သေဆုံးပြီး၊ ဆီဇာသည် ရောမကမ္ဘာ၏ သခင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ယနေ့ကျွန်ုပ်တို့ အနည်းငယ်ပြင်ဆင်မှုဖြင့် အသုံးပြုနေသော ၃၆၅ ၁/၄ ရက် ပြက္ခဒိန်ကို မိတ်ဆက်ခြင်းအပါအဝင် အသုံးဝင်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်းသည် ဘုရင်ဖြစ်လိုသည်ဟု သံသယရှိခံရပြီး၊ ထို့ကြောင့် ဘီစီ ၄၄ တွင် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံရသည်။

In 49, when Caesar was required by the Senate to leave his legions and stand for consular election as a private citizen, he refused, and crossed the Rubicon River into Italy proper with his troops. Pompey and most of the Senate fled to Greece. At Pharsalus, in Thessaly, Pompey was defeated in 48. Caesar used the constitutional machinery as a tool. For example, he was voted a dictator for life. In fact, the republic was dead, and Caesar was the master of the Roman world. He made some useful reforms, including the introduction of the 365 1/4 day calendar that we use, with only slight correction, today (see Vol. I, p. 176; Vol. II, p. 118). But he was suspected of wanting to make himself king and was therefore assassinated in 44 b.c.

 

ဆီဇာ၏ ဆက်ခံသူ အောက်တေးဗီယန် ဂျူလီယပ်စ်ဆီဇာ သေဆုံးချိန်တွင်၊ ထိုစဉ်က ကောင်စစ်ဝန်ဖြစ်သည့် မာ့ခ်အန်တိုနီသည် အစိုးရကို ဒီမိုကရေစီလမ်းကြောင်းအတိုင်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် ချက်ချင်းပင်၊ ဆီဇာ၏ တူဖြစ်သူနှင့် မွေးစားသားဖြစ်သူ၊ ထိုစဉ်က ၁၈ နှစ်အရွယ်ရှိ အောက်တေးဗီးယပ်စ် (နောက်ပိုင်းတွင် ဧကရာဇ် ဩဂတ်စတပ်စ်) သည် ၎င်း၏ အမွေကို ရယူရန် ရောမသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အန်တိုနီနှင့် တစ်နှစ်ကြာ အငြင်းပွားပြီးနောက်၊ ဘီစီ ၄၃ တွင် အောက်တေးဗီယပ်စ်၊ အန်တိုနီ၊ နှင့် လီပီဒပ်စ်တို့ပါဝင်သည့် ထရီယမ်ဗစ်ရိတ်အသစ်တစ်ခု ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကာဆီးယပ်စ်နှင့် ဘရူးတပ်စ်၊ လုပ်ကြံသူများ၏ ခေါင်းဆောင်များကို အနိုင်ယူပြီးနောက်၊ ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် နောက်ဆုံးတွင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သတ်သေခဲ့ပြီး၊ အောက်တေးဗီယပ်စ်နှင့် အန်တိုနီသည် အင်ပါယာကို ပိုင်းခြားခဲ့သည်။ အောက်တေးဗီယပ်စ်သည် အီတလီနှင့် အနောက်ဘက်ကို ရယူခဲ့ပြီး၊ အန်တိုနီသည် အီဂျစ်၊ ဆီးရီးယား၊ နှင့် အရှေ့ဘက်ကို ရယူခဲ့သည်။ အန်တိုနီသည် အီဂျစ်ဘုရင်မ ကလီယိုပက်ထရာ သတ္တမနှင့် စွဲမက်မှုကြောင့် ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်များကို မေ့လျော့ခဲ့သည်။ ကလီယိုပက်ထရာသည် တစ်ရာစုနှစ်ခန့်က ကလီယိုပက်ထရာ သီယာထက် အကွက်ကြံစည်မှုတွင် ပိုမိုကျွမ်းကျင်ခဲ့ပေမည်။ ကလီယိုပက်ထရာနှင့်အတူ၊ ဆီဇာကို ညှို့ယူခဲ့ဖူးသူ အန်တိုနီသည် ဘုရားသခင့်ဘုရင်စနစ်ကို အိပ်မက်မက်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃၂ တွင် အောက်တေးဗီယပ်စ်သည် အန်တိုနီအား စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး၊ ဘီစီ ၃၁ တွင် ဂရိအနောက်ကမ်းခြေရှိ အက်တီယမ်တွင် ကြီးမားသော ရေတပ်အောင်မြင်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ အန်တိုနီနှင့် ကလီယိုပက်ထရာသည် အီဂျစ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ကုန်းတပ်များကို လက်နက်ချစေခဲ့သည်။ ထို့နောက် အန်တိုနီ၏ လက်အောက်ခံများနှင့် အရှေ့ဘက်ရှိ မဟာမိတ်နှင့် လက်အောက်ခံမင်းသားများသည် အောက်တေးဗီယပ်စ်ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ အောက်တေးဗီယပ်စ်သည် အီဂျစ်သို့ မသွားမီ ဆောင်းရာသီတပ်စခန်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် အန်တိုနီနှင့် ကလီယိုပက်ထရာ နှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ ဘဝကို ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သတ်သေခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဘီစီ ၃၀ တွင် အလက်ဇန္ဒား၏ အင်ပါယာကို ပိုင်းခြားခဲ့သော နောက်ဆုံး ကြီးမားသော ဟယ်လီနစ်မင်းဆက်ဖြစ်သည့် အီဂျစ်သည် ရောမပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

Octavian the Heir of Caesar.—At the death of Julius Caesar it was hoped that Mark Antony, then consul, could reorganize the government along the old lines of democracy. But immediately Octavius, or Octavian (later the Emperor Augustus), then an 18-year-old lad, the grandnephew of Caesar and adopted heir, appeared in rome to secure his heritage. After a year of wrangling with Antony, a new triumvirate was formed (in 43) consisting of Octavian, Antony, and Lepidus. Following the defeat of Cassius and Brutus, the leading conspirators, both of whom finally committed suicide, Octavian and Antony divided the empire. Octavian took Italy and the West. Antony, taking Egypt, Syria, and the East, forgot his administrative duties in his intoxication with Cleopatra VII, queen of Egypt, who was perhaps more skilled in the arts of intrigue than her great-great aunt Cleopatra Thea of a century before (see p. 33). With Cleopatra, who had charmed Caesar, Antony dreamed of a divine kingship. In 32 Octavian declared war on Antony, and in 31 won a great naval victory off Actium, on the western coast of Greece. Antony and Cleopatra fled to Egypt, leaving their land forces to capitulate. Thereupon Antony’s subordinates and the allied and subject princes of the East submitted to Octavian, who went into winter quarters before going on to Egypt in 30. Finally both Antony and Cleopatra ended their lives in suicide. Thus in 30 b.c. Egypt, the last of the great Hellenistic monarchies into which Alexander’s domain was divided, became a Roman province.

 

အောက်တေးဗီယပ်စ်သည် ဧကရာဇ် ဩဂတ်စတပ်စ်ဖြစ်လာခြင်း အောက်တေးဗီယပ်စ်သည် ယခုအခါ ရောမကမ္ဘာ၏ အငြင်းပွားမှုမရှိသော သခင်ဖြစ်လာပြီး၊ ရောမလူမျိုးများအတွက် ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်သော ဘုရင်ဘွဲ့ကို ရှောင်ရှားရန် ဂရုစိုက်ခဲ့သည်။ ရီပတ်ဘလစ်အစိုးရ၏ ပြင်ပပုံစံကို ထိန်းသိမ်းထားရင်း၊ ၎င်းသည် အမတ်ရာထူးများ၏ အာဏာ သို့မဟုတ် ရာထူးများကို တစ်ပြိုင်နက် ထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဆီးနိတ်သည် ၎င်းအား ဩဂတ်စတပ်စ် (“မြင့်မြတ်သော”) ဘွဲ့ကို မဲပေးခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ပရင်စီပ်စ် (“ပထမ” သို့မဟုတ် “အကြီးအကဲ” နိုင်ငံသား) ဟု လူသိများခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ဘုရင်စနစ်ထက် “ပရင်စီပိတ်” အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အမှန်တကယ်တွင်၊ ၎င်း၏ နောက်ဆက်တွဲများသည် ဤပရင်စီပိတ်၏ ဥပဒေရေးရာ ယုံကြည်မှုကို အချိန်ကြာရှည် ထိန်းသိမ်းခဲ့သော်လည်း၊ သမိုင်းပညာရှင်များက ရီပတ်ဘလစ်သည် သေဆုံးပြီး ဩဂတ်စတပ်စ်သည် ပထမရောမဧကရာဇ်ဖြစ်သည်ဟု မှန်ကန်စွာ ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နာမည်အားဖြင့်မဟုတ်သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ ဧကရာဇ်အာဏာ၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သည့် အင်ပီရာတာ (“စစ်တပ်ခေါင်းဆောင်”) ဘွဲ့သည် နောက်ပိုင်းတွင် ဘုရင်စနစ်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “ဧကရာဇ်” ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဩဂတ်စတပ်စ်သည် ၎င်း၏ ကျယ်ပြန့်သော အင်ပါယာသို့ ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် သာယာဝပြောမှုကို ယူဆောင်လာသော ဉာဏ်ပညာရှိပြီး သမာသမတ်ကျသော အုပ်ချုပ်သူဖြစ်သည်။ ၎င်းမှ အမိန့်ပေးသော သန်းခေါင်စာရင်းကောက်ယူမှုအတွင်း ဘက်သလမ်တွင် ဓမ္မသစ်ခေတ်ကို စတင်ခဲ့သည်။

Octavian Becomes the Emperor Augustus.—Octavian, now undisputed master of the Roman world, took care to avoid the title of king, so obnoxious to the Romans. Preserving the external form of republican government, he ruled by holding the offices or the powers of various magistracies simultaneously. The Senate also voted him the title of Augustus (“Majestic”), and he was known as the princeps (“first” or “chief” citizen); his rule was regarded as a “principate” rather than a monarchy (on the attitude of the eastern provinces, see p. 237). Indeed, his successors for a long time preserved this legal fiction of the principate, although historians are right in saying that the republic was dead and that Augustus was the first Roman emperor. He was a monarch in fact if not in name, and the title imperator (“commander” of the armies), which was the source of his imperial power, came in later times to mean “emperor” in a monarchical sense. Augustus was a wise and moderate ruler who brought peace and prosperity to his vast empire. It was during a census decreed by him that the New Testament era was ushered in at Bethlehem.

 

 

XII. ဟက်စမိုနီးယန် လွတ်လပ်ရေး၏ အဆုံးသတ်

 

ဟီရော့များ၏ ဇာစ်မြစ် ဂျူးဘုရားကျောင်းနိုင်ငံ၏ ရောမထံ ပြိုလဲမှုကို ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း (စာမျက်နှာ ၃၅)၊ အသေးစိတ်ဖော်ပြမထားခဲ့ပေ။ ဟက်စမိုနီးယန်အုပ်ချုပ်မှု၏ အဆုံးသတ်သည် အီဒူမေးယန်အမျိုးအနွယ်ဖြစ်သည့် ဟီရော့မိသားစု၏ ထွန်းကားလာမှုနှင့် အနီးကပ်ဆက်နွယ်နေသည်။ ထိုသူများသည် မက်ကဘီယန်ဂျွန်ဟိုင်ယာကနပ်စ်မှ ဂျူးဘာသာကို လက်ခံရန် အတင်းအကြပ်ပြုလုပ်ခံရသော အီဒိုမိုက်များဖြစ်သည် (စာမျက်နှာ ၃၄; ဟက်စမိုနီးယန်များနှင့် ဟီရော့များကို ကြည့်ပါ)။

XII. The End of Hasmonaean Independence

The Origin of the Herods.—The fall of the Jewish priest-kingdom to Rome has been mentioned (p. 35), but not described. The end of Hasmonaean rule was linked closely with the rise of the Herod family, of Idumaean ancestry, that is, of the Edomites who were compelled by the Maccabean John Hyrcanus to accept the Jewish faith (see p. 34; see The Hasmonaeans and the Herods).

 

အီဒိုမိုက်နှင့် ဂျူးတို့၏ ရင်းနှီးသော ဆက်နွယ်မှုသည် အန်တီပါတာ (သို့မဟုတ် အန်တီပါစ်) ဟူသော အီဒူမေးယန်တစ်ဦးအား ဂျူးနိုင်ငံတွင် အရပ်ဘက်ရာထူးတစ်ခုရယူရန် အခွင့်အရေးပေးခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ဂျူးများအတွက် အီဒူမေးယား၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သားဖြစ်သူ အန်တီပါတာသည် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုရာထူးကို ထမ်းဆောင်ခဲ့ပုံရသည်။ မက်ကဘီယန်ညီအစ်ကိုများဖြစ်သည့် ဟိုင်ယာကနပ်စ် ဒုတိယနှင့် အာရစ်တိုဘူလပ်စ် ဒုတိယတို့အကြား ပြည်တွင်းစစ်ပွဲဖြစ်ပေါ်သောအခါ၊ အန်တီပါတာသည် ဟိုင်ယာကနပ်စ်ကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး ထရန်းဂျော်ဒန်နှင့် အီဒိုမိုက်နယ်မြေဟောင်းရှိ နဘာတီးယန်ဘုရင် အာရီတာစ် တတိယ၏ မဟာမိတ်ကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။ အာရီတာစ်သည် အာရစ်တိုဘူလပ်စ်ကို တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူခဲ့ပြီး၊ အာရစ်တိုဘူလပ်စ်သည် ဂျေရုဆလင်ရှိ ခံတပ်တွင် ခိုလှုံခဲ့သည်။

This close connection of Edomite and Jew gave to an Edomite named Antipater (or Antipas) opportunity to take a civil post in the Jewish kingdom, and he became governor of Idumaean for the Jews. His son, also named Antipater, seems later to have held the same position. When civil war broke out between the Maccabean brothers, Hyrcanus II and Aristobulus II, the younger Antipater supported Hyrcanus and brought with him the alliance of Aretas III, king of the Nabataeans, an Arabian people of Transjordan and the old Edomite territory. Aretas attacked and defeated Aristobulus, who took refuge in the citadel in Jerusalem.

 

ဤအချိန်တွင် ရောမတို့သည် စစ်ပွဲထဲသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ပုံပေါသည် ဘီစီ ၆၆ တွင် ပုံတပ်နှင့် အာမေးနီးယားဘုရင်များကို ဖြုတ်ချပြီးနောက် အရှေ့တွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့သည် (စာမျက်နှာ ၃၇ ကိုကြည့်ပါ)။ ဘီစီ ၆၅ တွင် ပုံပေါမှ ဆီးရီးယားသို့ စေလွှတ်ခဲ့သော ဗိုလ်ချုပ်ထံသို့ ဟာကိန်းနပ်နှင့် အရစ္စတိုဘူလပ်တို့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အရစ္စတိုဘူလပ်သည် ဂျေရုဆလင်မြို့တွင် လုံခြုံစွာနေထိုင်နေသည့်အတွက် ရောမတို့သည် ဟာကိန်းနပ်ကို ဆန့်ကျင်ပြီး အရစ္စတိုဘူလပ်ဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။

The Coming of Pompey.—It was at this point that the Romans entered the war. Pompey remained in the East after overthrowing the kings of Pontus and Armenia in 66 b.c. (see p. 37). In 65 the general whom Pompey sent into Syria was waited upon by emissaries from both Hyrcanus and Aristobulus. Probably for the very practical reason that Aristobulus was safely ensconced in Jerusalem, the Romans sided with him against Hyrcanus.

 

တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ချီတက်ရင်း ရောမစစ်တပ်သည် အရီတာစ်အား ဂျေရုဆလင်မြို့ကို ဝိုင်းထားသော စစ်ရေးကို ဖြိုခွဲပြီး ဆုတ်ခွာသွားစေခဲ့သည်။ သို့သော် အရစ္စတိုဘူလပ်၏ မာနထောင်လွှားသော အပြုအမူကြောင့် ပုံပေါသည် သူ့ကို သံသယဝင်ကာ အကျဉ်းသားအဖြစ် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဟာကိန်းနပ်၏ ထောက်ခံသူများ၏ သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် ရောမစစ်တပ်သည် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သော်လည်း အရစ္စတိုဘူလပ်၏ စစ်သားများသည် ဗိမာန်တော်တောင်ကုန်းကို သုံးလထက်ပိုကြာ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။ ရောမတို့သည် ဘီစီ ၆၃ နွေရာသီ သို့မဟုတ် ဆောင်းဦးတွင် နံရံများကို ဖောက်ထွင်းဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဗိမာန်တော်နေရာကို သိမ်းပိုက်ရာတွင် ဂျူးလူမျိုး ၁၂,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ပုံပေါနှင့် သူ၏အရာရှိများသည် သန့်ရှင်းသောနေရာသို့ ဝင်ရောက်ကာ ထိုနေရာတွင် ကိုးကွယ်ရာ ဘုရားသခင်ကို ပုံဖော်ထားသော ရုပ်ပုံမရှိသည်ကို အံ့ဩစွာ ကြည့်ရှုခဲ့သည် (ဂျိုးဆီဖပ်စ် စစ်ပွဲ i. ၇. ၆ [၁၅၂] ကိုကြည့်ပါ)။

Proceeding south, the Roman army forced Aretas to raise his siege of Jerusalem and withdraw. But the arrogant conduct of Aristobulus caused Pompey to distrust him and to make him a prisoner. The Roman army took possession of the city with the treacherous aid of adherents of Hyrcanus, although Aristobulus’ soldiers continued to hold the Temple hill for three months longer. The Romans succeeded in breaking through the walls in the summer or autumn of 63 b.c. In the ensuing capture of the Temple site some 12,000 Jews were slain. Pompey and his offices entered the holy of holies and gazed in astonishment at a sacred shrine that had no visual representation of the God who was worshiped there (see Josephus War i. 7. 6 [152]).

 

ပုံပေါသည် မက္ကဘီယန်ဘုရင်စံနစ်ကို အဆုံးသတ်ပြီး ဂျူဒီယာမှ နယ်မြေများစွာကို သိမ်းယူခဲ့သည်။ သူသည် ဟာကိန်းနပ်အား ယဇ်ပုရောဟိတ်အဖြစ် ဆက်လက်ထားရှိခဲ့ပြီး “လူမျိုးအုပ်ချုပ်သူ” ဟူသော ဘွဲ့ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခွင့်ပေးခဲ့သည်၊ သို့သော် ဆီးရီးယား၏ ရောမအုပ်ချုပ်ရေးမှူးလက်အောက်တွင် ဖြစ်နိုင်သည်။ အန်တီပါတာကို ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ အရစ္စတိုဘူလပ်နှင့် သူ၏သားများကို ရောမသို့ အကျဉ်းသားများအဖြစ် ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ပြီး ရောမတို့အား သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ပုန်ကန်ခဲ့သည်။ အကြိမ်တိုင်းတွင် ၎င်းတို့သည် ပြင်းထန်စွာ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ စိတ်ပျက်လျက် ဆီးရီးယား၏ ရောမအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဂါဘီနီးယပ်စ်သည် ဂျူဒီယာကို ခရိုင်ငါးခုခွဲကာ အကြီးအကဲများဖြင့် အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။ ဤစီမံမှုအောက်တွင် ဟာကိန်းနပ်သည် အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်နည်းပါးလာခဲ့ပြီး အန်တီပါတာသည် အာဏာပိုမိုရရှိကာ လက်တွေ့အုပ်ချုပ်သူဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဘီစီ ၅၄ တွင် ဂါဘီနီးယပ်စ်၏ ဆက်ခံသူ ထရီယမ်ဗီရိတ် ခရာဆပ်စ်သည် ပါသီယန်စစ်ဆင်ရေးအတွက် ငွေလိုအပ်သည်ဟု အကြောင်းပြပြီး ဗိမာန်တော်၏ ရတနာများကို လုယက်ခဲ့ရာ ဂျူးများသည် ဘီစီ ၅၃ တွင် ပုန်ကန်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၄၈ တွင် ပုံပေါသည် ဖာဆလပ်စ်တိုက်ပွဲတွင် ဂျူလီယပ်စီဇာထံမှ ရှုံးနိမ့်ပြီး အီဂျစ်တွင် အသတ်ခံရချိန်တွင် အန်တီပါတာသည် ဘက်ပြောင်းကာ ဂျူလီယပ်စီဇာ၏ ထက်သန်ပြီး ထိရောက်သော ထောက်ခံသူဖြစ်လာခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် စီဇာသည် ဂျူးများအား အခွင့်အရေးများ ပေးခဲ့သည်။ ဘီစီ ၄၇ တွင် ဟာကိန်းနပ်အား “လူမျိုးအုပ်ချုပ်သူ” နှင့် ယဇ်ပုရောဟိတ်ဘွဲ့များဖြင့် အပြည့်အဝအာဏာပေးခဲ့ပြီး ဤဘွဲ့များကို ဂျူးများအတွက် မျိုးဆက်လက်ဆင့်ကမ်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော် အန်တီပါတာသည် လက်တွေ့အာဏာရှိသူဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ဂျူးများအား ထင်ရှားစွာ ပြသခဲ့သည်၊ အထူးသဖြင့် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များ၏ မကျေနပ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ အန်တီပါတာသည် သူ၏သား ဖါဆဲလ်ကို ဂျေရုဆလင်နှင့် ၎င်း၏ပတ်ဝန်းကျင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး သားငယ်ဖြစ်သူ ဟီရိုဒ် (ထို့နောက် ဟီရိုဒ်မဟာဖြစ်လာသူ) ကို ဂါလီလီအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။

Pompey ended the Maccabean kingdom and took considerable territory away from Judea. He permitted Hyrcanus to continue as high priest and to rule with the title of ethnarch (“ruler of the people”), probably under the supervision of the Roman governor of Syria. Antipater was made his prime minister. Aristobulus and his sons were sent to Rome as prisoners. They escaped, however, and three separate times rose up in revolt against the Romans. Each time they were disastrously defeated. In exasperation, Gabinius, the Roman proconsul of Syria, divided Judea into five districts, each governed by a council of elders. Under this arrangement Hyrcanus retained less and less administrative responsibility, while Antipater took more and more authority, becoming virtually the ruler. In 54 b.c. Crassus, the triumvir (see p. 37), the successor of Gabinius as proconsul of Syria, on the pretext of requiring money for a Parthian campaign, plundered the Temple treasure, with the result that the Jews revolted in 53. In 48, when Pompey was slain in Egypt, after his defeat by Julius Caesar at the Battle of Pharsalus, Antipater changed sides and became a vigorous and efficient partisan of Julius Caesar. In return, Caesar granted favors to the Jews. Hyrcanus was accorded full authority, in 47, with the titles of ethnarch and high priest, which titles were made hereditary to the Jews. Nevertheless, Antipater was still the man actually in power, and made this clear to the Jews, to the great disgust of the nobility. Antipater appointed his son Phasael governor of Jerusalem and its environs, and a younger son, Herod, later Herod the Great, governor of Galilee.

 

ဂျူလီယပ်စီဇာ ဘီစီ ၄၄ တွင် လုပ်ကြံခံရပြီးနောက် စီဇာကို ဆန့်ကျင်သူများထဲမှ တစ်ဦးဖြစ်သော ကက်ဆီးယပ်စ်သည် အရှေ့တွင် ရောမအုပ်ချုပ်မှုကို ရယူခဲ့ပြီး အန်တီပါတာနှင့် ဟီရိုဒ်တို့သည် ၎င်းအား အပြည့်အဝထောက်ခံခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် ကက်ဆီးယပ်စ်သည် ဟီရိုဒ်ကို ကိုးလီ-ဆီးရီးယားအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် အန်တီပါတာသည် ဂျေရုဆလင်တွင် အဆိပ်ခတ်ခံရပြီး သေဆုံးခဲ့သည်။

After Julius Caesar was assassinated in 44, Cassius, one of the conspirators against Caesar, secured the Roman command in the East, and to him Antipater and Herod gave wholehearted support. In return, Cassius made Herod governor of Coele-Syria. Shortly thereafter Antipater was poisoned in Jerusalem.

 

ဘီစီ ၄၂ တွင် ဘရူးတပ်စ်နှင့် ကက်ဆီးယပ်စ်တို့ ရှုံးနိမ့်ပြီးနောက် အန်တိုနီသည် အရှေ့တွင် ရောမအကျိုးစီးပွားများကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ အန်တီပါတာ၏ ယခင်မိတ်ဆွေဖြစ်ခဲ့သူ အန်တိုနီသည် ဂျူးများ၏ ဟီရိုဒီယန်မျိုးဆက်ကို ဖယ်ရှားရန် တောင်းဆိုမှုကို ငြင်းပယ်ပြီး ဟီရိုဒ်နှင့် သူ၏အစ်ကိုကို ပါလက်စတိုင်း၏ လူမျိုးအုပ်ချုပ်သူများအဖြစ် ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ ဟာကိန်းနပ်ကို ယဇ်ပုရောဟိတ်အဖြစ်သာ ဆက်လက်ထားရှိခဲ့သည်။ ဟီရိုဒ်သည် ဟာကိန်းနပ် II ၏ မြေးဖြစ်သူ မာရီယမ်နီနှင့် စေ့စပ်ခြင်းဖြင့် ဂျူးများနှင့် သူ၏ရာထူးကို ခိုင်မာစေခဲ့သည် (ဟတ်စမိုနီယန်များနှင့် ဟီရိုဒ်များကို ကြည့်ပါ)။

In 42 b.c., after the defeat of Brutus and Cassius, Antony assumed control of Roman interests in the East. Having been previously a friend of Antipater, Antony refused the pleas of the pleas of the Jews to remove the Herodian house and retained Herod and his brother as ethnarchs of Palestine. Hyrcanus was allowed to remain, but only as a high priest. Herod strengthened his position with the Jews by betrothing himself to Mariamne, a granddaughter of Hyrcanus II (see The Hasmonaeans and the Herods).

 

ဟီရိုဒ်ဘုရင်အဖြစ် နောက်တစ်နှစ်တွင် ပါသီယန်များသည် ဆီးရီးယားကို ကျူးကျော်ခဲ့ပြီး အရစ္စတိုဘူလပ်၏ သားဖြစ်သူ အန်တီဂိုနပ်စ်သည် ပုန်ကန်မှုအလံကို မြှောက်ထားကာ ပါသီယန်တပ်ဖွဲ့၏ အကူအညီကို ရရှိခဲ့သည်။ ဖါဆဲလ်သည် အကျဉ်းသားဖြစ်လာပြီး နောက်ဆုံးတွင် မိမိကိုယ်ကို သတ်သေခဲ့သည်။ ဟီရိုဒ်သည် ထွက်ပြေးကာ နောက်ဆုံးတွင် ရောမသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုနေရာတွင် ဟီရိုဒ်သည် အန်တိုနီနှင့် အောက်တေးဗီယန် (ထိုအချိန်တွင် မဟာမိတ်ဖြစ်နေသူများ) ၏ နှစ်သက်မှုကို ရရှိခဲ့ပြီး ရောမဆီးနိတ်သည် ဘီစီ ၄၀ တွင် ဟီရိုဒ်အား ဂျူဒီယာ၏ ဘုရင်အဖြစ် တညီတညွတ်ထဲ မဲပေးခဲ့သည်။

Herod as King.—The next year the Parthians invaded Syria, and Antigonus, a son of Aristobulus, raised the banner of revolt and gained the help of a force of Parthians. Phasael was made prisoner and eventually killed himself, while Herod fled and finally reached Rome. There, Herod won the favor of Antony and Octavian, who were at that time in alliance, and the Roman Senate, in 40 b.c., unanimously voted Herod the kingship of Judea.

 

ဟီရိုဒ်သည် ရောမတပ်ဖွဲ့၏ အကူအညီရရှိခဲ့သော်လည်း သူ၏ရာဇပလ္လင်ကို သိမ်းပိုက်ရန် သုံးနှစ်ကြာခဲ့သည်။ သူ့ကို ဆန့်ကျင်သော ဂျူးများသည် ဂျေရုဆလင်တွင် ၎င်းတို့၏ နောက်ဆုံးခံတပ်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အထက်မြို့နှင့် ဗိမာန်တော်နေရာကို သိမ်းပိုက်ရန် သုံးလနီးပါးကြာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖြစ်ပေါ်သော သတ်ဖြတ်မှုသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရောမတို့နှင့် ဟီရိုဒ်၏ဂျူးများသည် ခိုင်မာသော ခုခံမှုကြောင့် ဒေါသထွက်ခဲ့ကြသည်။ မက္ကဘီယန်ဘုရင်အဖြစ် နောက်ဆုံးလုပ်ဆောင်ခဲ့သူ အန်တီဂိုနပ်စ်သည် ရှက်ဖွယ်ကောင်းစွာ ရိုက်နှက်ခံရပြီး ဟီရိုဒ်၏ ပြင်းထန်သောတောင်းဆိုမှုဖြင့် သေဒဏ်ပေးခံရသည်။ ဟီရိုဒ်သည် ယခုအခါ (ဘီစီ ၃၇) “ပျက်စီးနေသောမြို့၏ သခင်နှင့် သူ့ကို မုန်းတီးသော လူမျိုး၏ ဘုရင်” ဖြစ်လာခဲ့သည်။

Although Herod had the help of Roman arms, it took him three years to gain possession of his throne. The Jews who opposed him made their last stand in Jerusalem. It required almost three months to take the upper city and the Temple site. The subsequent slaughter was frightful, for both the Romans and the Jews of Herod’s party were enraged at the stubborn resistance offered them. Antigonus, the last Maccabean to function as king, was scourged ignominiously, and, at Herod’s earnest plea, put to death. Herod was now (37 b.c.) “master of a city in ruins and king of a nation that hated him.”

XIII. ဟီရိုဒ်မဟာ၏ အုပ်ချုပ်မှု

XIII. The Reign of Herod the Great

 

နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဟီရိုဒ်သည် “မဟာ” ဟူသော အမည်နှင့် ထိုက်တန်ခဲ့သည်။ သူသည် ခက်ခဲသော နိုင်ငံရေးအခြေအနေတွင် မဟာမိတ်များ၏ သစ္စာစောင့်သိမှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့ပြီး တစ်ဖက်တွင် သူ၏ဘုရင်စံနစ်ကို ခိုင်မာစေကာ သာယာဝပြောမှုကို ကာကွယ်ခဲ့ပြီး အခြားတစ်ဖက်တွင် စီဇာအော်ဂတ်စတပ်စ်၏ မိတ်ဆွေဖြစ်မှုနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ သို့သော် သူ၏ ကောင်းမွန်သော အရည်အသွေးများနှင့်အတူ သူတွင် ကြီးထွားလာသော မနာလိုမှုနှင့် သံသယစိတ်များရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကြောင့် သူ၏ အနီးကပ်ဆုံးဆွေမျိုးများနှင့် အကောင်းဆုံးမိတ်ဆွေများကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။

From the point of view of politics and culture Herod was rightly called “great.” He succeeded in maintaining a balance of allegiance in the shifting current of a difficult political stream; on the one hand he strengthened his kingdom and protected its prosperity, while on the other he retained the friendship and cooperation of Caesar Augustus. But along with his sounder qualities he was possessed of a growing jealousy and suspiciousness of nature that caused him to murder his closest relatives and best friends.

 

ဟီရိုဒ်နှင့် ဆန်ဟီဒရင် ရာဇပလ္လင်ရရှိပြီးနောက် ချက်ချင်းလိုလို ဟီရိုဒ်သည် အန်တီဂိုနပ်စ်၏ ပုန်ကန်မှုကို ဦးဆောင်ခဲ့သော မင်းမျိုးမင်းနွယ် ၄၅ ဦးကို သေဒဏ်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အနက် များစွာသည် ဆန်ဟီဒရင်၏ အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ ဆုံးရှုံးမှုကြောင့် ၎င်းကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖွဲ့စည်းထားသော ကောင်စီသစ်တွင် ဖာရီ များက လွှမ်းမိုးထားသည်။ သို့သော် ဤဖာရီများစွာသည် ဟီရိုဒ်ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး သူ့အပေါ် သစ္စာခံမှုကျိန်ဆိုရန် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဟီရိုဒ်သည် ၎င်းတို့အား နိုင်ငံရေးတွင် သိသာထင်ရှားသော လွှမ်းမိုးမှုရှိခွင့်မပြုခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဆန်ဟီဒရင်သည် အဓိကအားဖြင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုများအတွက် နေရာတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။

Herod and the Sanhedrin.—Almost immediately upon gaining the throne, Herod executed 45 nobles who had led in the revolt of Antigonus. Many of these men were members of the Sanhedrin, and their loss necessitated its reorganization. The new council thus organized was dominated by the Pharisees. However, many of these Pharisees were opposed to Herod and had even refused to take an oath of allegiance to him; consequently he did not allow them to exert a significant influence on politics. Accordingly, the Sanhedrin became chiefly a place for theological discussion.

ဟီရိုဒ်နှင့် ဟတ်စမိုနီယန်များ ဟီရိုဒ်သည် မထင်ရှားသော ဘေဘီလုံ (သို့မဟုတ် အီဂျစ်) ဂျူးတစ်ဦးကို ယဇ်ပုရောဟိတ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းဖြင့် ဟတ်စမိုနီယန် (မက္ကဘီယန်) မိသားစုကို စော်ကားခဲ့သည်။ ဟီရိုဒ်သည် ဟတ်စမိုနီယန်များအား သူ့အား ဆန့်ကျင်ကြံစည်နေသည်ဟု သံသယရှိခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ဟာကိန်းနပ် II ကို၊ သူ၏သမီး အလက်ဇန္ဒရာ (ဟီရိုဒ်၏ ယောက္ခမ)၊ ဟာကိန်းနပ်၏ မြေးဖြစ်သူ အရစ္စတိုဘူလပ် III (ဟီရိုဒ်၏ ယောက်ဖ)၊ နှင့် အရစ္စတိုဘူလပ်၏ ညီမဖြစ်သူ မာရီယမ်နီ (ဟီရိုဒ်၏ ဇနီး) တို့ကို သေဒဏ်ပေးခဲ့သည်။ မာရီယမ်နီမှ သူ၏သားများမှလွဲ၍ ဤသည်မှာ ဂျူးရေးရာတွင် နှစ် ၁၅၀ နီးပါး ထိပ်တန်းနေရာယူထားခဲ့သော ဟတ်စမိုနီယန်မျိုးဆက်၏ အဆုံးဖြစ်သည်။

Herod and the Hasmonaeans.—Herod insulted the remnant of the Hasmonaean (Maccabean) family by appointing as obscure Babylonian (or Egyptian) Jew as high priest. Because Herod suspected the Hasmonaeans of plotting against him, he eventually put to death old Hyrcanus II; his daughter Alexandra, Herod’s mother-in-law; Hyrcanus’ grandson, Herod’s own brother-in-law, the well-favored Aristobulus III; and finally Mariamne, Aristobulus’ sister and Herod’s own wife. Except for his sons by Mariamne, this marked the end of the Hasmonaean house, which for almost 150 years had been foremost in Jewish affairs.

 

ဟယ်လင်နီဇေးရှင်း အလက်ဇန္ဒားမဟာကဲ့သို့ပင် ဟီရိုဒ်၏ နာယက အော်ဂတ်စတပ်စ်သည် ဂရိယဉ်ကျေးမှုကို ဖြန့်ကျက်ခြင်းဖြင့် ရောမကမ္ဘာကို စည်းလုံးညီညွတ်ရန် သန္နိဋ္ဌာန်ချထားခဲ့သည်။ ဟီရိုဒ်သည် ၎င်း၏ပုံစံကို လိုက်နာရန် အလျင်အမြန်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အော်ဂတ်စတပ်စ်သည် အင်ပါယာအတွက် အကြီးစားလုပ်ဆောင်နေသည့်အရာကို ပါလက်စတိုင်းအတွက် ကြိုးစားလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဂျေရုဆလင်တွင် ဟယ်လင်နစ်ဘာသာရေး၏ လှိုင်းလုံးကြီးတစ်ခုထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ဂရိပြိုင်ပွဲများနှင့် ဂိမ်းများသည် နေ့စဉ်ဘဝ၏ အဓိကဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဘာသာရေးနှင့် သာသနာပိုင်ဆိုင်မှုများသည် ဗိမာန်တော်အနီးတွင် ပေါက်ဖွားလာခဲ့သည်။ နိုင်ငံတဝန်းရှိ နေရာအမျိုးမျိုးတွင် သာသနာပိုင်ဘုရားများအတွက် သင်္ချိုင်းများ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဖာရီအချို့သည် ဟီရိုဒ်ကို ဆန့်ကျင်ကြံစည်မှုများပြုလုပ်ခဲ့ရာ ဟီရိုဒ်သည် ၎င်းတို့အနက် များစွာကို ပြင်းထန်စွာ ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။

Hellenization.—Like Alexander the Great, Herod’s patron, Augustus, was determined to unify the Roman world through the diffusion of Greek culture. Herod was quick to follow his example, and attempted to do for Palestine what Augustus was doing on a larger scale for the empire. A tide of heathenism swept over Jerusalem. Greek races and games were the order of the day, the religion and trappings of paganism flourished within sight of the Temple, and shrines to pagan gods were erected at various places throughout the country. When in reaction some of the Pharisees plotted against Herod, he retaliated vigorously and destroyed many of them.

 

ဟီရိုဒ်တည်ဆောက်သူ ဟီရိုဒ်သည် သူ၏ နယ်မြေတစ်လျှောက် ဗျူဟာမြောက်နေရာများတွင် ဂျူးများ၏ ဆူပူမှုကို ထိန်းချုပ်ရန် ခံတပ်များ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ တကယ်တော့ ဂျေရုဆလင်ရှိ သူ၏ လှပသော နန်းတော်သည် ခံတပ်တစ်ခုနီးပါးဖြစ်ခဲ့သည်။ သူသည် နှစ်ပေါင်းများစွာနှင့် ငွေတန်ချိန်ထောင်ပေါင်းများစွာကို စီဇာရီယာမြို့ကို တည်ဆောက်ရန်နှင့် ၎င်းအတွက် ပြုပြင်ထားသော ဆိပ်ကမ်းတစ်ခုပေးရန် သုံးစွဲခဲ့သည်။ သူ၏ တည်ဆောက်မှုလုပ်ငန်းများသည် ပါလက်စတိုင်းပြင်ပသို့လည်း ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သူသည် ဂရိ၊ ရို့ဒ်စ်၊ နှင့် ဆီးရီးယားအထိ ရပ်ရွာများသို့ ဈေးရုံများ၊ အားကစားရုံများ၊ နှင့် ဘုရားကျောင်းများ ပေးအပ်ခဲ့သည်။

Herod the Builder.—At strategic places throughout his dominions Herod built fortresses to keep the turbulent Jews in check; in fact, his own beautiful palace in Jerusalem was virtually a fortification. He spent years and thousands of talents in building the city of Caesarea and in providing for it an artificial but effective harbor. His building activities also took him outside Palestine. He presented market places, gymnasiums, and temples to communities as far away as Greece, Rhodes, and Syria.

 

ဟီရုဒ်၏ အကြီးမားဆုံး စီမံကိန်းမှာ ယေရုရှလင်ရှိ ဘုရားကျောင်းကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဇရုဗ္ဗဗလ၏ ဘုရားကျောင်းသည် လှပခဲ့သော်လည်း နှစ်ပေါင်း ငါးရာနီးပါးသက်တမ်းရှိပြီး ပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်နေခဲ့သည်။ ဟီရုဒ်သည် ၎င်း၏ အနုပညာဆိုင်ရာ မာနကို ဖြည့်ဆည်းရန်နှင့် ဂျူးလူမျိုးများ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်မှုကို ရယူရန် ခမ်းနားသော ဝတ်ပြုရာနေရာတစ်ခုကို ပေးအပ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဘုရားကျောင်း၏ အဓိကအဆောက်အအုံကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် တစ်နှစ်ခွဲကြာမြင့်ခဲ့ပြီး ပလက်ဖောင်းများ၊ နံရံများ၊ ဝင်းများနှင့် ဝရန်ဒါများကို တည်ဆောက်ရန် ရှစ်နှစ်ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ဤအဆင့်သို့ ရောက်ရှိပြီး အဆောက်အအုံများကို အပြည့်အဝအသုံးပြုပြီးနောက်တွင်လည်း လုပ်ငန်းများစွာ ကျန်ရှိနေသေးသည်။ တကယ်တော့ ဘုရားကျောင်း၏ အသေးစိတ်အပိုင်းများသည် ခရစ်နှစ် ၆၂ ခုနှစ်ထက်ပင် ပြီးစီးခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ ထိုအချိန်သည် ရောမလူမျိုးများက ၎င်းကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည့်အချိန်မှ နှစ်အနည်းငယ်သာ ကွာဝေးခဲ့သည်။

Herod’s greatest project was the rebuilding of the Temple in Jerusalem. The Temple of Zerubbabel, beautiful though it had been, was now almost 500 years old and badly in need of repair. Herod determined to satisfy his own artistic pride, and at the same time to win the friendship of the Jews, by giving them a magnificent place of worship. Eighteen months were devoted to rebuilding the sanctuary proper, and eight years were spent on the surrounding platforms, walls, courts, and porches. After the work had been brought to this point, and the buildings were in full use, much still remained to be done; in fact, the details of the Temple were not completed until after a.d. 62, only a few years before it was destroyed by the Romans.

 

ဟီရုဒ်၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များ ဟီရုဒ်၏ ဟတ်စမိုနီယန်ဇနီး မာရီယာမနီမှ သားများဖြစ်သော အာရစ္စတိုဘူးလပ်စ်နှင့် အလက်ဇန္ဒားတို့သည် ရောမတွင် ပညာသင်ကြပြီး ရှည်လျားလှပသော အသွင်အပြင်ရှိသူများဖြစ်ကာ ၎င်းတို့၏ ဟတ်စမိုနီယန်သွေးကို ဂုဏ်ယူခဲ့သည်။ ယေရုရှလင်သို့ ပြန်လာသောအခါ ၎င်းတို့သည် ဟီရုဒ်၏ ညီမ ဆလိုမီနှင့် ၎င်း၏သား အန်တီပေးတးတို့၏ ကြံစည်မှုများ၏ ပစ်မှတ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဟီရုဒ်၏ သံသယသည် ၎င်း၏ သားနှစ်ဦးအပေါ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းတို့ကို ဘီစီ ၇ ခုနှစ်တွင် ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ၎င်းတို့ကို ထောက်ခံသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသော ဂျူးလူမျိုး သုံးရာခန့်ကိုလည်း ကျောက်ခဲဖြင့် ပစ်ပေါက်သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ အန်တီပေးတးသည် ဆက်လက်ကြံစည်နေခဲ့ပြီး ဟီရုဒ်၏ သေဆုံးမှုမတိုင်မီ ငါးရက်အလိုတွင် ၎င်း၏သားကိုလည်း ကွပ်မျက်ရန် ဟီရုဒ်က အမိန့်ပေးခဲ့သည်။

Herod’s Last Days.—Aristobulus and Alexander, Herod’s sons by his Hasmonaean wife Mariamne, had been educated at Rome, and were tall, handsome men, proud of their Hasmonaean blood. When they returned to Jerusalem they became the objects of plots by Herod’s sister Salome  and his son Antipater. As a result the suspicion of Herod was aroused against these two sons, and he finally brought about their execution in 7 b.c. At the same time some three hundred Jews accused of sympathizing with them were stoned to death. Antipater continued to scheme, until, only five days before his own death, Herod ordered this son executed also.

 

ဟီရုဒ်သည် ၎င်း၏ ဘဝနီးကပ်လာသည်နှင့်အမျှ အောင်မြင်မှုများစွာကို ဂုဏ်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အနုပညာအလှတရားရှိသော အထိမ်းအမှတ်များကို ချန်ထားခဲ့ပြီး ပါလက်စတိုင်းတွင် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများသည် ကောင်းမွန်သောအခြေအနေတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ သို့သော် ဟီရုဒ်သည် ၎င်း၏လူများထံမှ ချစ်ခင်မှုမရရှိခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့သည် ဟီရုဒ်ကို ၎င်း၏ လေးလံသောအခွန်များ၊ အယူဝါဒဆန်သော လုပ်ဆောင်မှုများနှင့် ကန့်သတ်မထားသော ရက်စက်မှုများကြောင့် မုန်းတီးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် နာမကျန်းဖြစ်ပြီး ပြန်လည်သက်သာရန် မဖြစ်နိုင်ကြောင်း ကြေညာခံရသောအခါ ယေရုရှလင်တွင် ဝမ်းသာအားရဖြစ်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လူအုပ်တစ်အုပ်သည် ဟီရုဒ်က ဘုရားကျောင်းဝင်ပေါက်တွင် တင်ထားသော ရောမအဆောင်အယောင်ဖြစ်သည့် ရွှေလင်းယုန်ရုပ်ကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ သို့သော် ဟီရုဒ်သည် ပြန်လည်သက်သာလာသောအခါ ဤဝမ်းမြောက်မှုကို စိတ်ပျက်သူများစွာကို လက်စားချေခဲ့သည်။

As Herod approached the end of his life he could pride himself on many substantial achievements. He was leaving monuments of great artistic beauty; commerce and manufacturing in Palestine were in sound condition. But Herod was not loved by his people; they hated him for his heavy taxation, his paganizing activities, and his unbounded cruelties. When he fell ill and it was declared that he could not recover, wild rejoicing broke out in Jerusalem, and a mob tore down the golden eagle—hated emblem of their Roman overlords—that Herod had placed over the entrance to the Temple. When he did recover, however, Herod wreaked his vengeance upon many of these disappointed celebrants.

 

သူ၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များ နီးကပ်လာသည်ကို ခံစားမိသောအခါ ဟီရုဒ်သည် ၎င်း၏ ညီမ ဆလိုမီကို ဂျူးခေါင်းဆောင်များအားလုံးကို ဟစ်ပိုဒရုမ်တွင် အကျဉ်းချထားရန်နှင့် ၎င်း သေဆုံးသည်နှင့် သတ်ဖြတ်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၎င်း၏ သေဆုံးမှုအခါတွင် လူမျိုးတစ်မျိုးလုံး ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေမည်ဖြစ်သည်။ ဆလိုမီက အကျဉ်းချထားရန် အမိန့်ကို လိုက်နာခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ထိုလူများကို လွှတ်ပေးခဲ့သည်။

Sensing that his last days were upon him, the old king ordered his sister Salome to imprison in the hippodrome all the leaders of the Jews and to kill them as soon as he himself was dead, in order that the nation might be in mourning when his time came. Although she did carry out the order of imprisonment, Salome later released the men.

 

ဟီရုဒ်ကြီး၏ နောက်ဆုံးလုပ်ရပ်များထဲမှ တစ်ခုမှာ အရှေ့မှ ပညာရှိများထံမှ ကြားသိခဲ့သော မယ်ရှိယဟု ဆိုသူ ယေရှု မွေးဖွားလာသူကို ဖျက်ဆီးရန် ဗက်လီဟမ်ရှိ မွေးကင်းစကလေးများကို ရက်စက်စွာ သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြစ်သည် (မဿဲ ၂:၁-၁၈)။ ယိုးဇပ်နှင့် မာရီတို့သည် မွေးကင်းစကလေးနှင့်အတူ အီဂျစ်သို့ ထွက်ပြေးကာ ဟီရုဒ် ဘီစီ ၄ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် သေဆုံးသည်အထိ ထိုနေရာတွင် နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဟီရုဒ်၏ သေဆုံးမှုမှ သမိုင်းကို နောက်ဆက်တွဲဆောင်းပါးတွင် ဆက်လက်ဖော်ပြထားသည်။

One of the last acts of Herod the Great was the malicious killing of the infants of Bethlehem in the vain endeavor to destroy the Messiah, the newborn Jesus, of whom he had heard from the wise men of the East (Matt. 2:1–18). Joseph and Mary escaped with the infant to Egypt, where they remained until Herod died early in 4 b.c. (for the date, see p. 242). The history from the death of Herod is continued in the following article on pp. 63–80.

 

 

အကိုးအကားစာအုပ်များ

•  

Bibliography

 

·  အိုင်ပိုကရဖာ၊ ဓမ္မဟောင်း။ ဓမ္မဟောင်း၏ ဝိညာဉ်ရေးနှင့် စာပေတန်ဖိုးတွင် နိမ့်ကျသော ဂျူးရေးသားမှုများ စုစည်းမှု။ ၎င်းတို့သည် ဓမ္မဟောင်း၏ မှုတ်သွင်းထားသော မှတ်တမ်းထက် ဂျူးဓလေ့ထုံးတမ်းများအပေါ် အခြေခံသော အယူဝါဒဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို မိတ်ဆက်ပေးသည်။

·  Apocrypha, Old Testament. A collection of Jewish writings inferior to the Old Testament in spiritual and literary value. They introduce doctrinal concepts based on Jewish tradition rather than on the inspired record of the Old Testament. See pp. 84–87.

 

·  ကိမ်းဘရစ်ဂျ်ရှေးဟောင်းသမိုင်း။ ဂျေဘီ ဘူရီ နှင့် အခြားသူများက တည်းဖြတ်သည်။ ၁၂ တွဲ။ နယူးယော့ခ်: မက်မီလန်ကုမ္ပဏီ၊ ၁၉၂၆-၃၉ (တွဲ ၁ နှင့် ၂၊ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ထုတ်ဝေမှု ၁၉၇၀-၇၅)။ ရှေးဟောင်းသမိုင်းတွင် အထူးကျယ်ပြန့်သော စာအုပ်ဖြစ်နိုင်သည်။ တွဲသုံးတွဲတွင်၊ VII: ဟယ်လီနစ်တစ်မင်းဆက်များနှင့် ရောမ၏ထွန်းကားမှု (၁၉၂၈)၊ VIII: ရောမနှင့် မြေထဲပင်လယ် ၂၁၈-၁၃၃ ဘီစီ (၁၉၃၀)၊ IX: ရောမသမ္မတနိုင်ငံ ၁၃၃-၁၄ ဘီစီ (၁၉၃၄)၊ ဤဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသော ဖြစ်ရပ်များကို မတူညီသော အာဏာပိုင်များက အခန်းများစွာဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ မူရင်းအရင်းအမြစ်များအပေါ် မျှတစွာ ဆက်ဆံပြီး ထင်မြင်ချက်ကွဲလွဲမှုများရှိသည့်နေရာတွင် မတူညီသော အတွေးအခေါ်ကျောင်းများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားထားသည်။

·  The Cambridge Ancient History. Edited by J. B. Bury and others. 12 vols. New York: The Macmillan Company, 1926–39 (vols. 1 and 2, rev. ed. 1970–75). Perhaps the most exhaustive ancient history available. In three of the volumes, VII: The Hellenistic Monarchies and the Rise of Rome (1928); VIII: Rome and the Mediterranean 218–133 B.C. (1930); IX: The Roman Republic 133–14 B.C. (1934), numerous chapters by different authorities deal with the events covered in this article. The treatment is fair to the original sources, and different schools of thought are taken into account where there is variation of opinion.

 

·  ဖင်ကယ်စတိန်း၊ လူးဝစ်၊ တည်းဖြတ်သူ။ ဂျူးလူမျိုး။ စတုတ္ထထုတ်ဝေမှု။ နယူးယော့ခ်: ရှော့ကင်ဘွတ်စ်၊ ၁၉၇၀-၇၁။ ၃ တွဲ။ တွဲ ၁ သည် ၎င်းတို့၏သမိုင်းကို ဖော်ပြပြီး၊ တွဲ ၂ သည် ၎င်းတို့၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို၊ တွဲ ၃ သည် ယဉ်ကျေးမှုတွင် ၎င်းတို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ဖော်ပြသည်။ ပညာရှင်အမျိုးမျိုးက ရေးသားထားသည်။

·  Finkelstein, Louis, ed. The Jews. 4th ed. New York: Schocken Books, 1970–71. 3 vols. Vol. 1 covers their history; vol. 2, their religion and culture; vol. 3, their role in civilization. Written by various scholars.

Ghirshman, Roman. Iran. Harmondsworth, England: Penguin Books, 1954, 1978. A history from the earliest times to the Islamic conquest.

 

·  ဂျိုးဇီဖပ်စ်၊ ဖလေးဗီးယပ်စ်။ လက်ရာများ။

·  Josephus, Flavious. Works. See entry on p. 81.

 

·  အိုလမ်စတက်၊ အေတီ။ ပါလက်စတိုင်းနှင့် ဆီးရီးယား၏ သမိုင်း မက်ဒိုနီယံသိမ်းပိုက်မှုအထိ။ နယူးယော့ခ်: ချားလ်စ်စကရစ်ဘနာ့စ် ဆန်းစ်၊ ၁၉၃၁။ ၆၆၄ မျက်နှာ။ ပြန်လည်ထုတ်ဝေမှု၊ ဂရန်းရက်ပိဒ်၊ မီချီဂန်: ဘိတ်ကာဘွတ်ဟောက်စ်၊ ၁၉၆၅။ မြေထဲပင်လယ်အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၏ သမိုင်းကို အစမှ ဗာဗုလုန်အကျဉ်းသားဘဝမှ ပြန်လည်ထူထောင်မှုအထိ၊ နှင့် ဂျူးဘာသာတွင် ဂိုဏ်းဂဏများ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ဖော်ပြသည်။ ဝေဖန်သုံးသပ်မှုဖြင့် ချဉ်းကပ်ထားပြီး အငြင်းပွားဖွယ်ရာအချက်များတွင် အတွေးအခေါ်ကျောင်းတစ်ခုသာ ပေးထားသည်။

·  Olmstead, A. T. History of Palestine and Syria to the Macedonian Conquest. New York: Charles Scribner’s Sons, 1931. 664 pp. Reprint, Grand Rapids, Mich.: Baker Book House, 1965. A history of the eastern littoral of the Mediterranean from the beginning of history to the time of the restoration from the Babylonian captivity, and the development of the various sects in Judaism. Critical in approach, it gives only one school of thought on various controverted points.

 

·  အိုလမ်စတက်၊ အေတီ။ ပါရှန်အင်ပါယာ၏ သမိုင်း။ ချီကာဂို: ချီကာဂိုတက္ကသိုလ်စာနယ်ဇင်း၊ ၁၉၄၈။ ၅၇၆ မျက်နှာ နှင့် ပန်းကန်ပြား ၇၀။ စာရေးသူ၏ သေဆုံးမှုအပြီး ပြီးစီးခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏အမြင်များကို ဖော်ပြသည်။ သမိုင်းဆိုင်ရာ အသေးစိတ်အချက်များတွင် ဂရုစိုက်ထားသော်လည်း အငြင်းပွားဖွယ်ရာအချက်များတွင် အမြဲတမ်းတစ်ဖက်သတ်ဖြစ်သည်။

·  _______. History of the Persian Empire. Chicago: The University of Chicago Press, 1948. 576 pp. and 70 plates. Completed after the author’s death, but expressing his views. Careful in historic detail, but dogmatic on controversial points.

 

• ရှူးရယ်၊ အီမီ။ ယေရှုခရစ်၏ အချိန်ကာလတွင် ဂျူးလူမျိုး၏ သမိုင်း။ ဂျွန်မက်ဖာဆန်၊ ဆိုဖီယာ တေလာ၊ နှင့် ပီတာ ခရစ်တီတို့က ဘာသာပြန်သည်။ ၅ တွဲ။ နယူးယော့ခ်: ချားလ်စ်စကရစ်ဘနာ့စ် ဆန်းစ်၊ ရက်မထုတ်ဝေဖြစ်။ ရှေးဟောင်း (၁၈၉၇ တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်) သို့သော် ပညာရှင်ဆန်ပြီး အာဏာပိုင်ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ဌာနခွဲ I (၂ တွဲ) သည် ပါလက်စတိုင်း၏ နိုင်ငံရေးသမိုင်း၊ ဘီစီ ၁၇၅ မှ ခရစ်နှစ် ၁၃၅ အထိ ဖော်ပြထားသည်။ ဌာနခွဲ II (၃ တွဲ) သည် ယေရှုခရစ်၏ အချိန်ကာလတွင် ပါလက်စတိုင်းနှင့် ဂျူးလူမျိုး၏ အတွင်းပိုင်းအခြေအနေများကို ဖော်ပြပြီး ဂျူးဟယ်လီနစ်တစ်စာပေနှင့် ဂရိဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော လက်ရာများ၊ ဓမ္မဟောင်း အိုင်ပိုကရဖာအပါအဝင် ဆွေးနွေးထားသည်။

Schürer, Emil. A History of the Jewish People in the Time of Jesus Christ. Translated by John Macpherson, Sophia Taylor, and Peter Christie. 5 vols. New York: Charles Scribner’s Sons, n.d. Old (completed in 1897) but scholarly and authoritative. Its Division I (2 vols.) comprises the political history of Palestine, 175 b.c. to a.d. 135; Division II (3 vols.) deals with the internal condition of Palestine and the Jewish people in the time of Jesus Christ, discussing also Jewish Hellenistic literature and works in Greek, including the OT Apocrypha. For modern editions of parts of this work, see the next two entries.

 

_______. ယေရှုခရစ်၏ခေတ်ကာလတွင် ဂျူးလူမျိုးတို့၏သမိုင်း။ နာဟုမ်အင်ဂလက်ဇာ တည်းဖြတ်သည်။ နယူးယောက်၊ ရှော့ကန်စာအုပ်များ၊ ၁၉၆၁၊ မူရင်းလက်ရာ၏ အပိုင်း ၁ ကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ထားသော ၁ တွဲအတိုကောက်၊ ဆိုလိုသည်မှာ နိုင်ငံရေးသမိုင်း၊ ဘီစီ ၁၇၅ မှ အေဒီ ၁၃၅ အထိ။

_______. A History of the Jewish People in the Time of Jesus. Ed. Nahum N. Glatzer. New York: Schocken Books, 1961, a 1-vol., abridgement, revised, of Division I of the original work, i.e., the political history, 175 b.c.—a.d. 135.

 

_______. ယေရှုခရစ်၏ခေတ်ကာလတွင် ဂျူးလူမျိုးတို့၏စာပေ။ နယူးယောက်၊ ရှော့ကန်စာအုပ်များ၊ ၁၉၇၂၊ အပိုင်း ၂ ၏ တွဲ ၃ ကို အတိုကောက်မဟုတ်ဘဲ ပြန်လည်ထုတ်ဝေထားသည်။

_______. The Literature of the Jewish People in the Time of Jesus. New York: Schocken Books, 1972, A 1-vol., unabridged reprint of vol. 3 of Division II.

 

 

ပထမခရစ်ယာန်ရာစုနှစ်တွင် ဂျူးလူမျိုး

The Jews of the First Christian Century

 

 

I. မိတ်ဆက်

I. Introduction

 

ဤဆောင်းပါးတွင် ဆွေးနွေးထားသော ကာလသည် ဟီရုဒ်ကြီး၏ သေဆုံးမှု ဘီစီ ၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ပြီး ဒုတိယဂျူးပုန်ကန်မှု ခရစ်နှစ် ၁၃၅ တွင် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ဤကာလသည် ဗတ္တိဇံယောဟန်၊ ယေရှုနှင့် ၎င်း၏ တမန်တော်များ နေထိုင်ပြီး ၎င်းတို့၏ လူထုသာသနာပြုမှုကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သော ကာလဖြစ်သည်။ ဤသူများအားလုံးသည် ပါလက်စတိုင်းတွင် နေထိုင်သော ဂျူးလူမျိုးများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤကာလအတွင်း ဂျူးသမိုင်းသည် ဓမ္မသစ်ခရစ်ယာန်ဘာသာကို နားလည်ရန် အဓိကအရေးပါသည်။ ပထမရာစုနှစ် ဂျူးဘာသာသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာ မွေးဖွားလာသည့် ပတ်ဝန်းကျင်ဖြစ်သည်။

The period discussed in this article began with the death of Herod the Great in 4 b.c. and closed with the end of the Second Jewish Revolt in a.d. 135. This was the period in which John the Baptist, Jesus, and His apostles lived and carried out their public ministry. All of these men were Jews who lived in Palestine. Consequently Jewish history during this period is of primary significance for an understanding of New Testament Christianity. First-century Judaism constituted the environment into which Christianity was born.

 

ဤကာလအတွင်း ဂျူးသမိုင်းသည် ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးရေးရာများတွင် မငြိမ်မသက်မှုများဖြင့် ထင်ရှားသည်။ ဂျူးဘာသာသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဂိုဏ်းဂဏများအဖြစ် ပိုင်းခွဲခံရပြီး ၎င်းတို့၏ ကွဲပြားမှုများသည် ဘာသာရေးထက် နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးအရ များစွာရှိခဲ့သည်။ ဖာရိရှဲများသည် ဥပဒေစည်းကမ်းဆန်သော သန့်ရှင်းမှုကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး၊ ဆဒ္ဒူရှဲများသည် နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးမင်းမျိုးမင်းနွယ်ကို ကိုယ်စားပြုခဲ့သည်။ အစ္စီနီများသည် ဘုန်းကျောင်းဆန်သော၊ လောကီကမ္ဘာနှင့် ဝေးကွာသော ကိုလိုနီများတွင် မယ်ရှိယကို စောင့်မျှော်ခဲ့သည်။ ဟီရိုဒီယန်များနှင့် ဇီလော့များသည် ရောမလူမျိုးများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ၎င်းတို့အား ပုန်ကန်မှုဆိုင်ရာ နိုင်ငံရေးအစွန်းရောက်များကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

During this period Jewish history is marked by unrest in both religious and political affairs. Judaism was divided into several opposing sects, whose differences were often as much political and social as they were religious. Thus the Pharisees stood for a legalistic puritanism, the Sadducees represented the political and social aristocracy, the Essenes aloofly waited for the Messiah in monastic, other-worldly colonies, while the Herodians and Zealots occupied the extreme political poles of collaboration with the Romans and insurrection against them.

 

ဤကာလအတွင်း ဂျူးဘဝသည် ဒေသဆိုင်ရာ ဂျူးဘုရားကျောင်းများတွင် အာရုံစူးစိုက်ခဲ့သည်။ ဤနေရာတွင် ဂျူးလူမျိုးများသည် ဘုရားသခင်ကို ဝတ်ပြုရန်သာမက ဥပဒေနှင့် ပရောဖက်များကို ဖတ်ရှုပြီး ရှင်းပြရန်လည်း စုဝေးခဲ့သည်။ မကြာခဏဆိုသလို ဂျူးဘုရားကျောင်းသည် ဂျူးလူငယ်များအတွက် ပညာသင်ကြားရန် ကျောင်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ ရေးသားမှုများနှင့် နေ့စဉ်ဘဝပုံစံဖြင့် ဂျူးလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အယူဝါဒလောကအပေါ် သိသာထင်ရှားသော သက်ရောက်မှုဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် တက်ကြွသော ဘာသာပြောင်းလဲမှုလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အယူဝါဒမှ ထောက်ခံသူများ သို့မဟုတ် အပြည့်အဝ အရိုးသားသော ဂျူးဘာသာဝင်များအဖြစ် ပြောင်းလဲသူများစွာကို ရရှိခဲ့သည်။

Jewish life during this period centered to a large degree in the local synagogue. Here the Jews gathered not only to worship God but also to read and expound the Law and the Prophets. Often, too, the synagogue provided a school for the instruction of Jewish youth. Both by their writings and by their way of life the Jews made a marked impact on the pagan world around them. They carried on active proselyting activities and won many converts from heathenism, either as sympathizers or as full-fledged, circumcised Jews.

 

ဤကာလအတွင်း ဂျူးလူမျိုးများအကြား မယ်ရှိယမျှော်လင့်ချက်သည် ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ များစွာသောသူများက ကတိထားရာ သူသည် ပေါ်ထွက်လာတော့မည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ပြီး ဖာရိရှဲများနှင့် အစ္စီနီများသည် ၎င်း၏ ကြွလာမှုနှင့်ပတ်သက်သော အတော်အတန်ရှုပ်ထွေးသော အယူဝါဒများရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မယ်ရှိယဟုဆိုသူ လူလိမ်များစွာသည် ၎င်းတို့အား ယုံကြည်သူများကို စုစည်းနိုင်ခဲ့သည်။ ဤကမ္ဘာ့လွတ်မြောက်သူကို မျှော်လင့်ခြင်းသည် ဂျူးဘာသာတွင်သာမက အယူဝါဒအသိုင်းအဝိုင်းများတွင်လည်း ဖွံ့ဖြိုးမှုနည်းသော ပုံစံဖြင့် ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။

Messianic expectation was strong among the Jews during this period. Many believed the Promised One was about to appear, and both the Pharisees and the Essenes had fairly elaborate doctrines in regard to His advent. Consequently it was possible for several impostors claiming to be the Messiah to gather about themselves a credulous following. This expectation of a world deliverer appeared not only in Judaism but also in a less-developed form in heathen circles.

 

ဂျူးနိုင်ငံရေးမငြိမ်မသက်မှုသည် ဂျူဒယာကို အုပ်ချုပ်သော ရောမအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများ၏ မရိုးသားမှုများကြောင့် ပိုမိုဆိုးရွားလာခဲ့သည်။ အခြေအနေများသည် ခရစ်နှစ် ၆၆ တွင် ဂျူးလူမျိုးများက ရောမလူမျိုးများကို ဆန့်ကျင်ပုန်ကန်မှု စတင်ခဲ့ပြီး ခရစ်နှစ် ၇၃ အထိ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်အထိ ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ယေရုရှလင်နှင့် ၎င်း၏ ဘုရားကျောင်းသည် ဖျက်ဆီးခံရပြီး လူမျိုးသည် ပြန့်ကျဲသွားခဲ့သည်။ ဤအမျိုးသားဘေးဒုက္ခအပြီး နှစ်ပေါင်းများစွာ ငြိမ်းချမ်းသော ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကာလ လိုက်လျောခဲ့သည်။ ဒုတိယရာစုနှစ်အစောပိုင်းနှစ်များတွင် ရောမအင်ပါယာ၏ နေရာအမျိုးမျိုးတွင် ဂျူးလူမျိုးများ၏ သေးငယ်သော ပုန်ကန်မှုများဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ခရစ်နှစ် ၁၃၂ တွင် ပါလက်စတိုင်းတွင် အကြီးစားပုန်ကန်မှုတစ်ခု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ သုံးနှစ်အတွင်း ဂျူးလူမျိုးများသည် ရောမစစ်အင်အားကြီးရှေ့တွင် ထပ်မံပြိုလဲသွားခဲ့သည်။ ထပ်မံပုန်ကန်မှုကို တားဆီးရန် ရောမလူမျိုးများသည် ဂျူးလူမျိုးများအား ယေရုရှလင်မြို့သို့ ထပ်မံဝင်ရောက်ခွင့်ကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပါလက်စတိုင်းဂျူးဘာသာသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာ၏ သမိုင်းအတွက် အဓိကအရေးပါမှုမရှိတော့ပေ။

Jewish political unrest was aggravated during this period by a succession of unscrupulous Roman procurators who ruled Judea. Conditions deteriorated to such an extent that in a.d. 66 the Jews began a revolt against the Romans which they continued until a.d. 73. By that time Jerusalem, with its Temple, had been destroyed and the nation dispersed. Years of quiet recuperation followed this national catastrophe. During the early years of the 2d century several minor insurrections by Jews occurred in various parts of the Roman Empire, and finally, in a.d. 132, full-scale rebellion broke out once more in Palestine. Within three years the Jews were again prostrate before the Roman juggernaut. To forestall further rebellion, the Romans forbade any Jew ever again to enter the city of Jerusalem. Thereafter Palestinian Judaism ceased to be of primary significance for the history of Christianity.

 

 

II. နိုင်ငံရေးခွဲခြားမှုများ

II. Political Divisions

 

ရောမလူမျိုးများက ဟေရုဒ်ကြီးနှင့် သူ၏ဆွေမျိုးများအား ပေးအပ်ခဲ့သော ဒေသသည် ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဒေသိယစကားများဖြင့် ကွဲပြားသော နယ်မြေများစွာပါဝင်သည်။ ဤကွဲပြားမှုများသည် သမိုင်းဖြစ်စဉ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။

The region given by the Romans to Herod the Great and his descendants comprised a number of areas that were distinct by custom, and even by dialect. These differences had come about through the process of history.

 

ယုဒယ ယုဒယသည် သေမင်းပင်လယ်အနောက်ဘက်ရှိ ပါလက်စတိုင်းတောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတွင် ယခင်က ဟီဘရူးလူမျိုးစုများဖြစ်သော ယုဒ၊ ဗင်္ယာမိန်၊ ရှိမောင်တို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့သော နယ်မြေများနှင့် မြေထဲပင်လယ်ပေါ်ရှိ ဖိလိတ္တိဒေသ၏ အများစုပါဝင်သည်။ ၎င်း၏မြောက်ဘက်နယ်နမိတ်သည် ဂျိုပါမှ ဂျော်ဒန်မြစ်အထိ အရှေ့ဘက်သို့ ဖြတ်သန်းပြီး၊ တောင်ဘက်နယ်နမိတ်သည် ဂါဇာမြို့တောင်ဘက်အနည်းငယ်မှစတင်ကာ ဘီယာရှေဘာမှတဆင့် သေမင်းပင်လယ်အထိ ဆက်လက်ဖြတ်သန်းသည် (ယေရှုခရစ်၏ဓမ္မအမှုထမ်းဆောင်မှုအတွင်း ပါလက်စတိုင်းကို ကြည့်ပါ)။ ၎င်းတွင် ဂျိုပါ၊ ဂျမ်နီယာ၊ ဂါဇာ၊ ဗက်လင်ဟမ်၊ ယေရိခေါ၊ ဟီဗရုန်မြို့များနှင့် မြို့တော်ဖြစ်သော ယေရုဆလင်ပါဝင်သည်။

Judea.—Judea occupied southern Palestine west of the Dead Sea. It included the territories once occupied by the Hebrew tribes of Judah, Benjamin, and Simeon, and took in most of the ancient region of Philistia on the Mediterranean Sea. its northern boundary ran east from Joppa to the Jordan, and its southern frontier followed a line beginning just south of Gaza and continuing through Beersheba to the Dead Sea (see Palestine During the Ministry of Jesus). It included the cities of Joppa, Jamnia, Gaza, Bethlehem, Jericho, and Hebron, with the capital, Jerusalem.

 

ယုဒယသည် အဓိကအားဖြင့် မြောက်မှတောင်သို့ ဆန့်တန်းထားသော တောင်ကုန်းပြန်လည်တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ကမ်းရိုးတန်းမြေပြန့်ကျဉ်းမြောင်းမှ လျင်မြန်စွာ မြင့်တက်ကာ၊ နေရာအချို့တွင် ပေ ၃၀၀၀ (မီတာ ၁၀၀၀ ခန့်) ထက်ပိုမြင့်သည်။ အရှေ့ဘက်တွင် ဂျော်ဒန်မြစ်ချိုင့်နှင့် သေမင်းပင်လယ်သို့ အလွန်လျင်မြန်စွာ ဆင်းသက်ပြီး၊ သေမင်းပင်လယ်မျက်နှာပြင်သည် ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အောက် ပေ ၁၃၀၀ (မီတာ ၄၀၀ ခန့်) တွင် တည်ရှိသည်။ ဟေရုဒ်လက်ထက်တွင် ယုဒယ၏အရွယ်အစားသည် မြောက်မှတောင်သို့ မိုင် ၅၅ (ကီလိုမီတာ ၉၀ ခန့်) နှင့် အရှေ့မှအနောက်သို့ အနီးစပ်ဆုံးအကျယ်အဝန်းဖြစ်သည်။ ၎င်း၏တောင်ကုန်းများနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ သိုးမွေးမြူရေးနှင့် စပျစ်ရည်ထုတ်လုပ်ရေးအတွက် သင့်လျော်သည်။

Judea was largely a hilly plateau, or long ridge running north and south, which rose rapidly from a narrow coastal plain, and which, in several places, reached an altitude of more than 3,000 feet (c. 1,000 m.). On the east the descent was extremely rapid to the Jordan valley and the Dead Sea, the surface of which lay almost 1,300 feet (c. 400 m.) below sea level. In size Judea under Herod was some 55 miles (c. 90 km.) from north to south, and about the same distance from east to west. Its hills and valleys lent themselves to agriculture, sheep raising, and wine culture on a small scale.

 

ဆမာရိ ဆမာရိသည် ယုဒယ၏မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိပြီး၊ ဧဖရိမ်၊ အနောက်မနာရှေ၊ ဗင်္ယာမိန်တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတို့ အခြေချခဲ့သော နယ်မြေတွင် ရှိသည်။ ၎င်း၏မြောက်ဘက်နယ်နမိတ်သည် ဧဒရာအလွန်မြေပြန့်နှင့် ဂိလဗောတောင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဂါရိဇိမ်နှင့် ဧဗလ်တောင်များကို ဗဟိုပြုထားပြီး၊ ၎င်းတို့၏ခြေရင်းတွင် ရှေခမ်မြို့ဟောင်း (ယခု နာဘလပ်စ်အနီး) နှင့် ယာကုပ်၏ရေတွင်းရှိသည်။ ဆမာရိသည် အစ္စရေးမြောက်ပိုင်းနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဟောင်းဖြစ်ပြီး၊ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ဆမာရိသည် မြေသြဇာကောင်းသော ချိုင့်ဝှမ်းများပါရှိသော တောင်ကုန်းလှိမ့်ဒေသဖြစ်သည်။

Samaria.—Samaria lay to the north of Judea, in territory that was settled by the tribes of Ephraim, western Manasseh, and part of Benjamin. It was bounded on the north by the plain of Esdraelon and Mt. Gilboa. It centered on Mts. Gerizim Berizim and Ebal, at the feet of which lay the ancient city of Shechem (near present Nablus), with Jacob’s well nearby. Samaria, long the capital of the northern kingdom of Israel, was situated a few miles farther north. Samaria consisted of rolling country with fertile valleys.

 

ယုဒလူမျိုးများနှင့် ရှမာရိလူမျိုးများအကြား ရန်ငြိုးဖွဲ့မှုသည် ဂျေရိုဗောမ်ငယ် (ဘီစီ ၉၃၁) လက်ထက်တွင် မြောက်ပိုင်းနှင့်တောင်ပိုင်းနိုင်ငံများ ခွဲထွက်ခဲ့ခြင်းမှ (တတိယတွဲ၊ စာမျက်နှာ ၇၆ ကိုကြည့်ပါ) စတင်ခဲ့ပြီး၊ မြောက်ပိုင်းလူမျိုးစုများ ဘီစီ ၇၂၃/၇၂၂ တွင် အကျဉ်းသားအဖြစ်ဖမ်းဆီးခံရသည်အထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ အာရှုရိလူမျိုးများသည် အစ္စရေးလူများစွာကို နှင်ထုတ်ပြီး ၎င်းတို့နေရာတွင် သိမ်းပိုက်ခံရသော အခြားပြည်နယ်များမှ မျိုးနွယ်စုံလူမျိုးများကို အစားထိုးခဲ့သည် (၂ ဓမ္မရာဇဝင် ၁၇:၂၄)။ ဤလူမျိုးများသည် ၎င်းတို့၏ဘုရားများကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။ ဤအခြေချသူသစ်များထံ ဘေးအန္တရာယ်ရောက်ရှိလာသောအခါ အာရှုရိလူမျိုးများသည် ထိုဒေသ၏ဘုရားကို မိတ်ဆက်ပေးရန် အစ္စရေးလူမျိုးဘုန်းကြီးတစ်ဦးကို ပေးပို့ခဲ့သည်။ ထိုဒေသတွင်ကျန်ရှိသော အစ္စရေးလူများနှင့် မျိုးနွယ်စုံလူမျိုးများ ရောနှောမှုကြောင့် ယေဟိုဝါကိုးကွယ်မှုနှင့် မျိုးနွယ်စုံဘာသာရေးထုံးတမ်းများ ရောနှောသော ဘာသာတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။

The enmity between Jews and Samaritans had a background in the separation of the northern kingdom from the southern (see Vol. II, p. 76), which lasted from the secession under Jeroboam I in 931 b.c. until the captivity of the northern tribes in 723/722 b.c. The Assyrians deported many of the Israelites and replaced them with mixed races of heathen people from other captured provinces (2 Kings 17:24). These people brought their heathen gods with them. When disaster came to these new settlers the Assyrians superstitiously sent them an Israelitish priest to introduce them to the God of the land. The mingling of the Israelites who remained in the land with the heathen immigrants resulted in a mixed religion, partly a worship of Jehovah and partly a heathen ritual.

 

ယုဒလူမျိုးများ ဗာဗုလုန်မှ ယုဒယသို့ ပြန်လာသောအခါ ဤဘာသာရေးအခြေအနေသည် ဆမာရိလူမျိုးများကို မုန်းတီးရန် အကြောင်းအရင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ချက်ချင်းဆိုသလို လူမျိုးနှစ်ခုကြား ပဋိပက္ခဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည် (တတိယတွဲ၊ စာမျက်နှာ ၆၉-၇၂၊ ၃၂၁၊ ၃၂၂၊ ဧဇရာ ၄၊ နယဟမိ ၄၊ ၆ ကိုကြည့်ပါ)။ ဆမာရိလူမျိုးများသည် ယုဒမြို့များ ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုကို အနှောင့်အယှက်ပေးခဲ့ပြီး၊ ဆမာရိလူမျိုးများက မဟာမိတ်ဖွဲ့ရန် ကမ်းလှမ်းမှုများကို ယုဒလူမျိုးများက ပယ်ချခဲ့သည်။ ဆမာရိလူမျိုးများသည် ယေရုဆလင်ရှိ ဗိမာန်တော်ကို ဆန့်ကျင်ပြီး ဂါရိဇိမ်တောင်ပေါ်တွင် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်ဗိမာန်တော်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဤရန်ငြိုးဖွဲ့မှုသည် ဘယ်သောအခါမှ ပြန်လည်သင့်မြတ်မှု မဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပေ။ မက္ကဗီယန်တိုက်ပွဲအတွင်း ဆမာရိလူမျိုးများသည် အန်တီအိုးကပ်စ်အက်ဖီဖန်းနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့သည် (စာမျက်နှာ ၃၀၊ ဒံယလ် ၁၁:၁၄ ကိုကြည့်ပါ)။ လူမျိုးနှစ်ခုကြား လူမှုဆက်ဆံရေး လုံးဝမရှိခဲ့ပေ (နယဟမိ ၂ မှ ၆၊ ယောဟန် ၄:၉)။

When the Jews returned to Judea from Babylon this religious situation constituted a very strong reason for their hatred of the Samaritans. Almost immediately there was friction between the two peoples (see Vol. III, pp. 69-72, 321, 322 see on Ezra 4; Neh. 4; 6). The Samaritans interfered with the rebuilding of Jewish cities, and when overtures of alliance were made by the Samaritans, the Jews rejected them. The Samaritans established their own temple on Mt. Gerizim in opposition to that in Jerusalem. The enmity thus crystallized never changed for the better. During the Maccabean struggle the Samaritans collaborated with Antiochus Epiphanes (see p. 30; see on Dan. 11:14). There was no social intercourse of any kind between the two peoples (Neh. 2 to 6; John 4:9).

 

ဂါလိလဲ ဂါလိလဲသည် ဆမာရိ၏မြောက်ဘက်တွင်တည်ရှိပြီး၊ မြောက်ဘက်တွင် လီတာနီမြစ်နှင့် ဟာမုန်တောင်၏တောင်ဘက်ခြေရင်းတောင်ကုန်းများဖြင့်၊ အရှေ့ဘက်တွင် ဂါလိလဲပင်လယ်နှင့် ဂျော်ဒန်မြစ်ဖြင့် နယ်နမိတ်သတ်မှတ်ထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင် ဟိုင်ဖာ၊ အကရာ (တိုလမီ)၊ တိုင်ယာ၊ ဇာရဖတ်၊ ဆီဒုန်မြို့များရှိသော ဖိုနီးရှားဟောင်း၏ ကမ်းရိုးတန်းကျဉ်းမြောင်းဖြင့် မြေထဲပင်လယ်မှ ပိတ်ဆို့ထားသည်။ ဂါလိလဲတွင် ဂိရှာလာ၊ ခေါရာဇိန်၊ ကပေနာဟုမ်၊ နာဇရက်၊ ယေဇရေလမြို့များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတွင် ဣသခါ၊ ဇဗူလုန်၊ နဖတာလိ၊ အာရှာ၊ ဒန်မြောက်ပိုင်းတို့၏ နယ်မြေများပါဝင်သည်။

Galilee.—Galilee lay to the north of Samaria, bounded on the north by the Litani River and the southern foothills of Mt. Hermon, on the east by the Sea of Galilee and the Jordan River. It was shut off from the Mediterranean Sea on the west by the narrow coastal strip of ancient Phoenicia, with its cities of haifa, Acre (Ptolemais), Tyre, Zarephath, and Sidon. Galilee included cities such as Gischala, Chorazin, Capernaum, Nazareth, and Jezreel. It comprised the territory of the ancient tribes of Issachar, Zebulun, Naphtali, Asher, and the northern section of Dan.

 

ဂါလိလဲသည် မြေသြဇာကောင်းမွန်ပြီး၊ လုံ့လဝီရိယရှိ၍ လွတ်လပ်သော ခိုင်မာသည့်လူမျိုးများရှိသည်။ ၎င်းတို့အနှံ့တွင် ဂရိစကားပြောလူမျိုးများရှိခြင်းကြောင့်၊ အစ္စရေးလူမျိုးစစ်စစ်များသည် ၎င်းတို့၏ယုဒဘာသာကို ထိန်းသိမ်းရန် အထူးစိတ်အားထက်သန်ခဲ့သည်။ ဤဒေသသည် ခရစ်တော်၏ ငယ်ဘဝနှင့် လူငယ်ဘဝကို ဖြတ်သန်းခဲ့သော နယ်မြေဖြစ်ပြီး၊ သူ၏တပည့်များအများစုကို ရွေးချယ်ခဲ့သော ပြည်နယ်ဖြစ်သည်။

Galilee was fertile, with an industrious, independent, hardy people. Because of the presence of a Greek-speaking population in their midst, the Galileans of Israelite descent were particularly zealous in retaining their Judaism. This was the land of Christ’s boyhood and youth, and the province from which He drew the majority of His disciples.

 

ပိရဲယ ပိရဲယသည် ဂျော်ဒန်မြစ်အရှေ့ဘက်၊ ဆမာရိနှင့် ယုဒယမြောက်ပိုင်းများနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်တွင်တည်ရှိပြီး၊ ရူဗင်နှင့် ဂဒ်တို့၏ နယ်မြေဟောင်းများပါဝင်သည်။ ၎င်း၏ထင်ရှားသော သဘာဝအမှတ်အသားများမှာ နီဗိုတောင်နှင့် ယဗ္ဗုတ်ချောင်းဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ဤနယ်မြေသည် ကျက်စားရာဒေသဖြစ်ပြီး၊ ယခုအခါလည်း နွားနှင့်သိုးများကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ဆဲဖြစ်သည်။

Peraea.—Peraea lay east of the Jordan River, opposite Samaria and northern Judea, and comprised the ancient land of Reuben and Gad. Prominent among its natural features were Mt. Nebo and the brook Jabbok. In the old days this area had been grazing country, and it still supported herds of cattle and sheep.

 

ဟေရုဒ်လက်ထက်ရှိ အခြားနယ်မြေများ ဂါလိလဲပင်လယ်၏မြောက်ဘက်နှင့်အရှေ့ဘက်တွင် ဟေရုဒ်မိသားစုက အုပ်ချုပ်သော ကျယ်ပြန့်သော နယ်မြေတစ်ခုရှိသည်။ ဤနယ်မြေ၏ အနောက်ပိုင်းတွင် ဂါလိလဲပင်လယ်၏အရှေ့ကမ်းရှိ ဂေါလနိတ်ဒေသဖြစ်ပြီး၊ ဗက်ဆိုင်ဒါဂျူလီးယပ်နှင့် ဂါဂါဇာမြို့များ ပါဝင်သည်။ မြောက်ဘက်သို့ ပိုမိုဝေးကွာသော ဂါလိလဲမြောက်ပိုင်း၏အရှေ့ဘက်တွင် ပနီးယပ်မြို့ (ဖိလိပ္ပုခရီးယား) ရှိသည်။ ဤအရှေ့မြောက်နယ်မြေများသည် ဟာမုန်တောင်အထိ မြောက်ဘက်သို့ နှင့် ဒမားစကပ်မြို့အနီးအထိ အရှေ့ဘက်သို့ ဆန့်တန်းထားသည်။

Other Areas Under Herod.—North and east of the Sea of Galilee lay an extensive territory also ruled by the Herodian family. In the western part of this area, on the eastern shore of Galilee, was the district of Gaulanitis, which included the cities of Bethsaida Julias and Gergesa. Farther to the north, east of northern Galilee, lay the city of Paneas (Caesarea Philippi). These northeastern territories extended north to Mt. Hermon and east to the environs of Damascus.

 

ဒီကာပိုလိပ် ဟေရုဒ်၏အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း၊ ဂရိစကားပြောမြို့များအဖွဲ့အစည်းက လွှမ်းမိုးထားသော ကျယ်ပြန့်ပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော နယ်မြေတစ်ခုရှိသည်။ မူလက မြို့ဆယ်မြို့ပါဝင်သောကြောင့် ဤဒေသအား “မြို့ဆယ်မြို့” ဟု အမည်ပေးထားသည်။ ဧဒရာအလွန်ချိုင့်ဝှမ်း၏အရှေ့ဖျားမှစတင်ပြီး၊ ဒီကာပိုလိပ်ဒေသသည် ဂျော်ဒန်မြစ်ကိုဖြတ်ကာ ပိရဲယ၏မြောက်ဘက်နှင့်အရှေ့ဘက်ရှိ ကျယ်ပြန့်သောနယ်မြေကို ဖြတ်သန်းပြီး၊ ယာမတ်မြစ်မှ ဖိလာဒဲလဖီယာအထိ တောင်ဘက်သို့ ဆန့်တန်းထားသည်။ ရှေးယခင်က ဤနယ်မြေ၏အများစုကို မနာရှေလူမျိုးစုက သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

Decapolis.—In the midst of Herod’s dominion was an extensive, autonomous area dominated by an association of Greek-speaking cities. Originally ten in number, these cities gave the name of Decapolis—“ten cities”—to their district. Beginning at the eastern end of the Valley of Esdraelon, the Decapolis district extended across the Jordan to include a wide area north and east of Peraea, running from the river Yarmuk south to Philadelphia. In ancient times much of this area had been occupied by the tribe of Manasseh.

 

 

III. ပါလက်စတိုင်းရှိ နေ့စဉ်ဘဝ

III. Daily Life in Palestine

 

အိမ်သုံးဘဝ ပါလက်စတိုင်းရှိ အိမ်သုံးဘဝသည် ယနေ့ခေတ် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအချို့တွင် တွေ့ရဆဲဖြစ်သော ဘဝနှင့် အချို့ရာမှာ ဆင်တူသည်။ သာမန်လယ်သမားများ၏ အိမ်များကို ရွှံ့၊ အုတ်များ၊ သို့မဟုတ် ကျောက်တုံးများဖြင့် တည်ဆောက်ထားပြီး၊ ကြမ်းပြင်ကို မြေကြီးဖြင့် ဖိသိပ်ထားကာ၊ အမိုးကို သစ်သားနှင့် ကျူပင် သို့မဟုတ် သစ်ကိုင်းများဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ရွှံ့ဖြင့် လိမ်းထားသည်။ အိမ်တွင်းပိုင်းကို များသောအားဖြင့် နှစ်ပိုင်းခွဲထားပြီး၊ တစ်ပိုင်းတွင် ကြမ်းပြင်သည် အခြားပိုင်းထက် ပေ ၁ ခန့် သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုမြင့်သည်။ မြင့်သောအဆင့်တွင် အမျိုးသမီးများက ၎င်းတို့၏အလုပ်များကို လုပ်ဆောင်ပြီး မိသားစုက အိပ်စက်ကြသည်၊ များသောအားဖြင့် ကြမ်းပြင်ပေါ်တွင် ဖျာတစ်ခုဖြန့်လှမ်းပြီး အိပ်ကြသည်။ အနိမ့်အဆင့်တွင် တိရစ္ဆာန်များကို လိုအပ်ပါက ထားရှိပြီး၊ ကလေးများက ကစားနိုင်ပြီး အခြားအလုပ်များကို လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ အိမ်ဘေးတွင် အမိုးသို့တက်ရန် လှေကားတစ်ခုရှိတတ်ပြီး၊ နွေရာသီတွင် မိသားစုသည် ထိုနေရာတွင် အိပ်စက်လေ့ရှိသည်။ ဤအိမ်များသည် များသောအားဖြင့် ခြံဝင်းတစ်ခုထဲသို့ ဖွင့်ထားပြီး၊ အိမ်များစွာကို တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆက်စပ်တည်ဆောက်ထားကာ အလယ်တွင် ခြံဝင်းတစ်ခုဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ရွှံ့ကို များစွာအသုံးပြုထားသော ဤတည်ဆောက်ပုံများသည် မိုးရေနှင့် ရေလွှမ်းမိုးမှုကြောင့် မကြာခဏ ပျက်စီးလေ့ရှိသည်။

Home Life.—Home life in Palestine was in some ways similar to what can still be found in some places in the Middle East today. The houses of the ordinary peasantry were built of mud, bricks, or stone, with a packed-earth floor and a flat roof of timbers and reeds or branches, plastered with mud. The interior was often of two parts, in one of which the floor was raised a foot or more above the other. On the upper level the women did their work and the family slept, probably often in one bed rolled out on the floor; on the lower level animals could stay when it was necessary for them to have shelter, the children might play, and other work could be done. A stairway often ran up the side of the house to the roof, and there the family might sleep in summertime. Such houses as this usually opened into a courtyard, and indeed often several houses were built together, connected in such a way as to form an enclosure with their common courtyard in the center. Such structures, dependent so much on the use of mud, were frequently damaged seriously by rains and floods.

 

သာယာဝပြောသောသူများသည် ပိုမိုခိုင်မာပြီး သက်တောင့်သက်သာရှိသော အိမ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် အနည်းဆုံး အခန်းနှစ်ခန်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ ခြံဝင်းတစ်ဝိုက်တွင် အခန်းများစွာ ပါဝင်သည်။ ချမ်းသာသူများ၏ အိမ်များသည် များသောအားဖြင့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည်။ ပိုမိုကောင်းမွန်သော အိမ်များကို ကျောက်တုံးများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။

People in better circumstances, of course, built much more substantial and comfortable houses. They usually contained at least two rooms, sometimes several around a court. The homes of the rich often were much more extensive. The better houses were built of squared stone.

 

ခေတ်သစ်စံနှုန်းများဖြင့်ဆိုလျှင်၊ ပိုမိုကောင်းမွန်သောလူတန်းစားများ၏ အိမ်များတွင်ပင် ပရိဘောဂများသည် ရိုးရှင်းသည်။ လူများသည် များသောအားဖြင့် ကြမ်းပြင်ပေါ်တွင် ဖျာများပေါ်ထိုင်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏အခန်းများတွင် သေတ္တာတစ်လုံး သို့မဟုတ် နှစ်လုံး၊ အိပ်ရာဖျာ၊ စားပွဲအသေးများသာ ပါဝင်တတ်သည်။ ညဘက်တွင် ရွှံ့ဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော ဆီမီးအိမ်ငယ်များဖြင့် အလင်းရောင်ရရှိသည်။ အပူပေးရန်အတွက် မီးဖိုများကို အသုံးပြုပြီး၊ ဆင်းရဲသောအိမ်များတွင် မြေကြမ်းပြင်တွင် တွင်းတစ်ခုတူးထားပြီး၊ ချမ်းသာသူများတွင် မီးဖိုချောင်သုံးမီးဖိုများကို အသုံးပြုသည်။

By modern standards, furniture even in the homes of the better class was simple; people usually sat on mats on the floor, and their rooms contained often little more than a chest or two, a bedroll, and some small tables. Small oil lamps made of clay provided light at night. Heating was by open fires, often of charcoal, either in a pit in the earthen floor in poorer homes or in a brazier in the houses of those who could afford it.

 

ယုဒအမျိုးသမီးများသည် ရောမလူမျိုးများမှလွဲ၍ အခြားအရှေ့မြေထဲပင်လယ်ဒေသအမျိုးသမီးများထက် နှိုင်းယှဉ်ပါက ပိုမိုမြင့်မားသော အဆင့်အတန်းရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ၎င်းတို့၏ဥပဒေရေးရာအဆင့်ထက် ပိုမိုလေးစားမှုနှင့် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံစားရသည်။ ဧသတာနှင့် ယုဒိတ်တို့ကို ၎င်းတို့၏လူမျိုးကို ကယ်တင်သူများအဖြစ် ပုံဖော်ထားသည်။ ယုဒလူမျိုး၏ အိမ်ထောင်ရေးစာချုပ်သည် ထိုအချိန်တွင် အမျိုးသမီးများ၏ပိုင်ဆိုင်မှုကို ကာကွယ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ခင်ပွန်းများပိုင်ဆိုင်သော ပစ္စည်းများအပေါ် ဥပဒေအရ အခွင့်အရေးရှိကြောင်း မကြာသေးမီက တွေ့ရှိခဲ့သော စာချုပ်တစ်ခုမှ သိရသည်။ ဤစာချုပ်သည် “အစ္စရေးလွတ်လပ်ရေးနှစ်ခုမြောက်နှစ် ၃ (အေဒီ ၁၃၄)” ရက်စွဲဖြင့် ယုဒသား ဟာဒါမှ အိမ်တစ်လုံးရောင်းချခြင်းကို မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး၊ စာချုပ်အောက်တွင် အောက်ပါကြေငြာချက်ပါရှိသည်- “ထို့အပြင်၊ ငါ ရှိမောင်၏သမီး ရှာလုံသည်၊ အထက်ဖော်ပြပါ ဟာဒါ၏ဇနီးဖြစ်သူသည်၊ ဖော်ပြပါအိမ်ရောင်းချမှုကို ထာဝရဆန့်ကျင်မည်မဟုတ်ပါ” (အက်စ် အေဘရာမ်ဆန်နှင့် အိပ်ချ် အယ်လ် ဂင်းစဘတ်၊ “ဒုတိယယုဒပုန်ကန်မှု၏တတိယနှစ်ရှိ အာရမိတ်စာချုပ်ရောင်းချမှုအကြောင်း”၊ အမေရိကန်အရှေ့တိုင်းသုတေသနကျောင်းများမဂ္ဂဇင်း၊ အမှတ် ၁၃၆ [ဒီဇင်ဘာ ၁၉၅၄]၊ စာမျက်နှာ ၁၉)။

Jewish women had a status relatively higher than that of other Eastern Mediterranean women, other than the Romans. They enjoyed a position of respect and influence beyond their legal status. Esther and Judith were portrayed as saviors of their people. The Jewish marriage contract seems already at this time to have protected the property of women, and that they enjoyed some legal claim upon property held by their husbands may be inferred from the text of a deed of sale recently discovered. This document, dated “in the year 3 of Israel’s Freedom” (a.d. 134), records the sale of a house by one Hadar son of Judah; at the end of the deed is the following declaration: “Further, I, Shalom daughter of Simeon, the w[ife of] the aforementioned Hadar, may raise no objections to the sale of the said house [for evermo]re, … for evermore” (S. Abramson and H. L. Ginsberg, “On the Aramaic Deed of Sale of the Third Year of the Second Jewish Revolt,” Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 136 [December, 1954], p. 19).

 

ပါလက်စတိုင်းရှိ အဝတ်အစားများသည် ဖြည်လျော့ထားပြီး ရိုးရှင်းသည်။ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများအတွက် အခြေခံအဝတ်အစားမှာ ချီတုန်ဟုခေါ်သော အင်္ကျီဖြစ်ပြီး (မဿဲ ၅:၄၀၊ ၁၀:၁၀)၊ အမျိုးသားများအတွက်အနည်းဆုံး ရှည်လျားသော သို့မဟုတ် တိုတောင်းသော အင်္ကျီဖြစ်နိုင်သည်။ အလုပ်သမားများသည် တစ်ခါတစ်ရံ ခါးပိုင်းတွင်သာ အဝတ်တစ်ထည်သာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဤအတွင်းခံအဝတ်အစားသည် ခန္ဓာကိုယ်တဝိုက်တွင် ရိုးရှင်းစွာပတ်ထားသော အဝတ်တစ်ထည်ဖြစ်ပြီး၊ တစ်ဖက်ကို ပခုံးပေါ်တွင် လွှတ်ထားသည်။ ခါးတဝိုက်တွင် အဝတ်သို့မဟုတ် သားရေခါးပတ်ကို မကြာခဏဝတ်ဆင်သော်လည်း၊ အမြဲဝတ်ဆင်လေ့မရှိပေ။ ထိုးထားသော ဦးထုပ်များနှင့် မထိုးထားသော ဦးထုပ်များအပါအဝင် ဦးထုပ်အမျိုးမျိုးကို သုံးလေ့ရှိသော်လည်း၊ ယုဒလူမျိုးများသည် ယခုအခါ ဝတ်ပြုခန်းများတွင် တွေ့ရသော ဆုတောင်းပဝါနှင့်ဆင်တူသော ဦးခေါင်းပဝါကို အများဆုံးဝတ်ဆင်လေ့ရှိသည်။ ယုဒအမျိုးသားများသည် ထောင့်လေးထောင့်တွင် တံဆိပ်များပါသော အဝတ်တစ်ထည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည် (တောလည်ရာ ၁၅:၃၇-၄၀)။ နယူးတက်စတမန့်ခေတ်တွင် ဤအဝတ်ကို ထင်ရှားစွာဝတ်ဆင်ခဲ့သည် (မဿဲ ၉:၂၀၊ ၂၃:၅ ကိုကြည့်ပါ)၊ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် အတွင်းခံအဝတ်အစားအဖြစ် ဝတ်ဆင်ခဲ့သည်။ သာမန်ဖိနပ်မှာ ဖိနပ်ချပ်ဖြစ်သော်လည်း၊ သားရေဖိနပ်များလည်း သိရှိထားသည်။ အရေးကြီးဆုံး အပြင်အဝတ်အစားမှာ ဟီမာတိယုန်ဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးများ၏ အဝတ်အစားသည် အမျိုးသားများနှင့်ဆင်တူသော်လည်း၊ ပိုမိုရောင်စုံဖြစ်နိုင်သည်။ အိမ်ထောင်ရှင်အမျိုးသမီးများ၏ ဦးခေါင်းအဝတ်အစားမှာ ဆံပင်ကို ဦးခေါင်းတဝိုက်တွင် ချည်နှောင်ထားသော ပဝါ သို့မဟုတ် ဖဲကြိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အကြွေစေ့များဖြင့် အလှဆင်လေ့ရှိပြီး၊ နားကပ်များနှင့် နှာခေါင်းအဆင်တန်ဆာများလည်း ပါဝင်သည်။ ရောမအမျိုးသားများသည် ဆံပင်ကို တိုတိုထားပြီး မျက်နှာကို ရိတ်လေ့ရှိသော်လည်း၊ ပါလက်စတိုင်းယုဒလူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆံပင်ရှည်နှင့် မုတ်ဆိတ်များထားလေ့ရှိသည်။

Palestinian clothing was loose and relatively simple. The basic garment for both men and women was a tunic, the chitōn (“coat,” Matt. 5:40; 10:10), which, in the case of men, at least, might be either long or short. Laboring men, indeed, sometimes wore only a waistcloth. Another form this undergarment might take was that of a sheet simply wound about the body, with one end flung over the shoulder. A cloth or leathern girdle was frequently worn about the waist, though by no means always. Various types of headgear were common, including both straw and felt hats, but Jews seem most frequently to have worn a head scarf much like the prayer shawl still seen in synagogues. Jewish men wore a garment with tassels (ṣîṣith) on each corner (Num. 15:37–40); in NT times this was worn conspicuously (cf. Matt. 9:20; 23:5), but in later ages as an undergarment. The common footgear was the sandal, although leather shoes were also known. The most important outer garment was the himation. The clothing of women was much like that of the men, but doubtless more colorful, and the headgear of a married woman consisted of a scarf or band binding the hair about the head. They often decorated themselves with strings of coins, and with both earrings and nose ornaments. While Roman men commonly wore their hair short and shaved their faces, Palestinian Jews appear generally to have had long hair and beards.

 

စီးပွားရေးဘဝ ပါလက်စတိုင်းရှိ ဘဝ၏အခြေခံမှာ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏အများစုမှာ မြေယာပိုင်ဆိုင်သူများဖြစ်သော လယ်သမားလူတန်းစားဖြစ်သည်။ ယေရှုသည် “အိမ်ရှင်” (မဿဲ ၁၃:၅၂) သို့မဟုတ် “အိမ်ရှင်သူကောင်း” (လုကာ ၁၂:၃၉) ဟု ရည်ညွှန်းသည့်အခါ ဤလူတန်းစားကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းတို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ အလုပ်သမားငှားရမ်းနိုင်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏မိသားစုနှင့်အတူ လယ်ထွန်ခြင်း၊ မျိုးစေ့ချခြင်း၊ ရိတ်သိမ်းခြင်းများကို လုပ်ဆောင်လေ့ရှိသည်။ အစားအစာအတွက် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်သီးနှံများကို မှီခိုအားထားရပြီး၊ အကယ်၍ အခြေအနေကောင်းမွန်ပါက ၎င်းတို့၏လူနေမှုဘဝသည် လုံလောက်သော်လည်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာစုဆောင်းရန် လုံလောက်မှုမရှိပေ။ သီးနှံထွက်ရှိမှုမအောင်မြင်သည့်အခါ၊ ၎င်းတို့သည် အလွန်ခက်ခဲသောအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိပြီး၊ အကောင်းဆုံးအနေဖြင့် နေ့စဉ်အလုပ်သမားအဖြစ် ငှားရမ်းရပြီး၊ အဆိုးဆုံးအနေဖြင့် ၎င်းတို့ကိုယ်ကို ကျွန်အဖြစ်ရောင်းချရသည်။ ထို့ကြောင့် ပထမရာစုနှစ်တွင် ပါလက်စတိုင်းလူဦးရေ၏ အများစုသည် အနည်းငယ်သာရှင်သန်နိုင်သော အဆင့်တွင်သာ နေထိုင်ခဲ့သည်။

Economic Life.—Basic to life in Palestine was agriculture. The population was made up largely of middle-class farmers who were small landholders. It was to this class that Jesus referred when He spoke of the “householder” (see Matt. 13:52), or “the goodman of the house” (Luke 12:39). Though sometimes in a position to hire help, these farmers, together with their women and children, did much of their own work, plowing, sowing, and harvesting. For food they depended to a large extent upon their own crops, and thus their living, while adequate under favorable conditions, was seldom abundant enough to permit the amassing of any wealth. In time of crop failure these people often found themselves in dire straits, which at best required them to hire themselves out as day laborers, and at worst, to sell themselves as slaves. Thus a large proportion of the population of Palestine in the first century lived at little better than a subsistence level.

 

လယ်သမားလူဦးရေထဲမှ အနည်းငယ်သာ ၎င်းတို့၏လိုအပ်ချက်ထက် ပိုလျှံထွက်ရှိသော မြေယာများကို ရယူနိုင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် လယ်မလုပ်သူများထံ အမြတ်ဖြင့်ရောင်းချခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၎င်းတို့ကို လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးတွင် ဦးဆောင်သူအဖြစ် ထားရှိစေပြီး၊ ၎င်းတို့တွင် ဆင်းရဲသောလယ်သမားများထံ ချေးငှားရန် ငွေသားနှင့် ပိုလျှံမျိုးစေ့များရှိပြီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် သစ်သီးဈေးကွက်ကို ဖန်တီးရန် ထွက်ကုန်များရှိသည်။ ထို့အပြင် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များက ပိုင်ဆိုင်ပြီး အုပ်ချုပ်သူများက စီမံခန့်ခွဲသော ကြီးမားသော မြေယာများလည်း ရှိခဲ့သည် (လုကာ ၁၆:၁ ကိုကြည့်ပါ)။

A much smaller group among the farming population were able to acquire sufficient land to produce a surplus above their own needs, which they sold to the nonfarming population at a profit. This put them in a dominant position as regards agriculture, for they had ready money and surplus seed to lend to the poorer peasants, and produce to create a vegetable and fruit market. There were also a few large estates held chiefly by aristocrats and administered by stewards (see Luke 16:1).

 

ဤမြေယာပိုင်ဆိုင်သူများအပြင်၊ စာချုပ်ဖြင့် အလုပ်လုပ်သော လယ်သမားအမျိုးအစားများစွာရှိသည်- လယ်သမားများ၊ ငှားရမ်းသူများ၊ အငှားသမားများ၊ နေ့စဉ်အလုပ်သမားများ (မဿဲ ၂၀:၁ ကိုကြည့်ပါ)။ နောက်ဆုံးတွင်၊ စီးပွားရေးအဆင့်အောက်ခြေတွင် ကျွန်များရှိပြီး၊ ၎င်းတို့သည် ရောမလူမျိုးများထဲတွင်ကဲ့သို့ ပါလက်စတိုင်းတွင် များပြားလှသည် သို့မဟုတ် ဆိုးရွားစွာ ဆက်ဆံခံရခြင်းမရှိပေ။ ယုဒလူမျိုးသွေးသန့်ကျွန်များသည် စာချုပ်ဖြင့်အလုပ်လုပ်သော ကျွန်များဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် ၆ နှစ်ကာလအတွင်း အလုပ်လုပ်ရသည်။ သို့သော်၊ ဂျင်တိုင်ကျွန်များသည် အခြားအမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့၏သခင်များ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့်၊ ၎င်းတို့သည် ယုဒလူမျိုးကျွန်များကဲ့သို့ ၎င်းတို့၏ယုဒသခင်များထံမှ ကောင်းမွန်စွာ ဆက်ဆံခံရခြင်းမရှိပေ။

In addition to these landholders there were several types of farmers who worked by contract: tenant farmers, lessees, renters, and day laborers (see Matt. 20:1). Finally at the bottom of the economic scale were the slaves, who were neither so numerous nor so badly treated in Palestine as they were among the Romans. Slaves of Jewish blood were indentured servants; that is, they served for a fixed period of six years. Gentile slaves, however, fell in another category, and were the absolute chattels of their masters. Generally speaking, they were not so well treated by their Jewish masters as were Jewish slaves.

 

လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးတွင် ပါဝင်သူများအပြင်၊ လူဦးရေ၏အများစုသည် လက်မှုပညာများတွင် ပါဝင်လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ယုဒလူမျိုးများ၏ စံပြအနေဖြင့်၊ မည်သူမဆို မည်မျှမြင့်မားသောအဆင့်ရှိစေကာမူ ၎င်းတို့၏သားများကို အတတ်ပညာတစ်ခုသင်ပေးရမည်ဟူသော စံနှုန်းရှိသည် (အေအေ ၃၄၆၊ ၃၄၇)။ ရှေးခေတ်ရဗ္ဗိများသည် သစ်ခုတ်သမား၊ ဖိနပ်ချုပ်သမား၊ မုန့်ဖုတ်သမား၊ ရေတွင်းတူးသမားများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ယုဒစာပေများတွင် ဤခေတ်အတွင်း ပါလက်စတိုင်းတွင် အမျိုးအစား ၄၀ ခန့်ရှိသော လက်မှုသမားများကို ဖော်ပြထားပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် အဝတ်ချုပ်သမား၊ ဆောက်လုပ်သမား၊ ကြိတ်စက်သမား၊ သားရေဆွဲသမား၊ သားသတ်သမား၊ နို့ထွက်ပစ္စည်းထုတ်လုပ်သူ၊ ဆံပင်ညှပ်သမား၊ အဝတ်လျှော်သမား、ရတနာသမား၊ ယက်ကန်းသမား၊ အိုးခွက်သမား၊ စည်ပိုင်းသမား၊ ဖန်ထည်သမား၊ စာရေးသမား၊ ပန်းချီသမားများ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် တံငါသည်များ၊ ဆေးဆိုင်သမား၊ ဆရာဝန်များ၊ ပျားမွေးမြူသူများ၊ ကြက်မွေးမြူသူများ၊ သိုးထိန်းများလည်း ရှိသည်။ လက်မှုသမားများစွာသည် ၎င်းတို့၏ထုတ်ကုန်များကို ထုတ်လုပ်ရုံသာမက တိုက်ရိုက်ရောင်းချလေ့ရှိသည်။ အချို့ကမူ ကုန်သည်များမှတဆင့် ရောင်းချသည်။

Besides those occupied with agriculture, a large portion of the population was engaged in handicrafts. It was the Jewish ideal that every man, no matter how exalted in life his station, should teach his son a trade (AA 346, 347). Leading rabbis of ancient times are recorded as having been woodcutters, shoemakers, bakers, and one of them was a well digger. Jewish literature mentions some 40 different kinds of tradesmen in Palestine during this period, among whom were tailors, builders, millers, tanners, butchers, dairymen, barbers, laundrymen, jewelers, weavers, potters, coopers, glassmakers, copyists, and painters. Also there were fishermen, apothecaries, physicians, beekeepers, poultrymen, and shepherds. Many tradesmen not only manufactured their wares but also sold them directly; others dealt through middlemen.

 

ကုန်သွယ်မှုသည် ပြည်တွင်းထွက်ကုန်များသာမက ပြည်ပကတင်သွင်းလာသော ပစ္စည်းများတွင်လည်း အလျင်အမြန်ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ တကယ်တော့၊ ပါလက်စတိုင်းရှိ ကုန်သွယ်မှု၏ ထက်ဝက်ခန့်သည် နိုင်ငံခြားကုန်ပစ္စည်းများနှင့် သက်ဆိုင်သည်။ ဂျူးလူမျိုးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဂျူးသင်္ဘောများသည် ဤကုန်သွယ်မှု၏ များစွာသောအစိတ်အပိုင်းကို သယ်ဆောင်ပေးသည်။ ကုန်သွယ်မှုကို အာလက်ဇန္ဒြီးယား သို့မဟုတ် ရောမမြို့ကဲ့သို့ ဝေးလံခေါင်သီသော မြို့များတွင် လက်ရေးစာရွက်ဖြင့် အကောင့်များထုတ်ယူနိုင်သော ပုံမှန်ဘဏ်စနစ်တစ်ခုက လွယ်ကူချောမွေ့စေသည်။

Trade was brisk, not only in domestic produce, but also in articles imported from abroad. In fact, perhaps as much as one half of the commerce of Palestine dealt with foreign goods. Jewish ships manned by Jewish crews carried much of this trade. Commerce was facilitated by a regular banking system, which made it possible for merchants to draw by manuscript check on accounts in such distant cities as Alexandria or Rome.

 

စီးပွားရေးလုပ်ငန်းအများစုကို အရောင်းအဝယ်ဖြင့် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက်ငွေသားဖြင့် ပေးချေမှုဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ ပါလက်စတိုင်းတွင် အကြွေစေ့စနစ်နှစ်မျိုးကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ တစ်မျိုးသည် ရောမစကေးကို လိုက်နာပြီး၊ နောက်တစ်မျိုးသည် ဂရိစကေးကို လိုက်နာသည်။ ဤအကြွေစေ့အချို့၊ အထူးသဖြင့် ဒီနာရီးယပ်စ်သည် ရောမအစိုးရမှ ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး၊ လပ်ပ်တွန်ကဲ့သို့သော အချို့သောအကြွေစေ့များကို ဂျူးအာဏာပိုင်များက ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ပါလက်စတိုင်းတွင် အသုံးပြုရန်အတွက် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများကလည်း အကြွေစေ့များထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ အကြီးဆုံးယူနစ်ဖြစ်သော တဲလန့်သည် အကြွေစေ့မဟုတ်ဘဲ အကောင့်ယူနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။

Most business, of course, was done either by barter or by direct cash payment. Two systems of coinage were common in Palestine, one following the Roman scale and another the Greek. Some of these coins, particularly the denarius, were issued by the Roman Government itself, and others, such as the lepton, were minted by the Jewish authorities. The procurators also struck coinage for use in Palestine. The largest unit of all, the talent, was not a coin, but a unit of account.

 

ဓမ္မသစ်ကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသော ငွေကြေးယူနစ်များ၏ အောက်ဖော်ပြပါ ဇယားသည် ၎င်းတို့၏ ခန့်မှန်းအလေးချိန်များကို ပေးထားပြီး၊ သို့သော် အကြွေစေ့အမျိုးမျိုး၏ အလေးချိန်များသည် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အတက်အကျရှိသည်ကို သတိပြုရမည်။

The following table of monetary units mentioned in the New Testament gives their approximate weights, but it should be borne in mind that weights of various coins fluctuated from time to time.

 

 

ဓမ္မသစ်ကျမ်းတွင်ပါသော ဒင်္ဂါးများ

Coins in the New Testament

ယူနစ် | အလေးချိန် ဂရိစနစ်အခြေခံ ယူနစ်များ ဒရာခမာ (“ငွေဒင်္ဂါး”၊ လုကာ ၁၅:၈ ကိုကြည့်ပါ) | ၃.၈ ဂရမ် စတေတာ (“ငွေဒင်္ဂါး”၊ မဿဲ ၁၇:၂၇၊ = ၄ ဒရာခမာ) | ၁၇.၅ ဂရမ် မိနာ (“ပေါင်”၊ လုကာ ၁၉:၁၃ ကိုကြည့်ပါ၊ = ၁၀၀ ဒရာခမာ၊ ဒင်္ဂါးမဟုတ်၊ စာရင်းယူနစ်တစ်ခု) | - တာလံ့ (“တာလံ့”၊ မဿဲ ၁၈:၂၄၊ ၂၅:၁၅၊ = ၆၀ မိနာ၊ ဒင်္ဂါးမဟုတ်၊ စာရင်းယူနစ်တစ်ခု) | -  Unit	Weight
Units based on Greek system:
Drachma (“piece of silver,” cf. Luke 15:8)	3.8 g.
Stater (“piece of money,” Matt. 17:27; = 4 drachmas)	17.5 g.
Mina (“pound,” cf. Luke 19:13; = 100 drachmas; not a coin, but a
unit of account)
Talent (Matt. 18:24; 25:15; = 60 minas; not a coin, but a unit of
account)
ရောမစနစ်အခြေခံ ယူနစ်များ လပ်ပ်တုန် (“မိုင့်”၊ မာကု ၁၂:၄၂ ကိုကြည့်ပါ) | ၀.၅-၁ ဂရမ် ကိုဒရန်တီး (“ဖားသင့်”၊ မဿဲ ၅:၂၆၊ မာကု ၁၂:၄၂၊ ရောမကွတ်ဒရန်း၊ = ၂ လပ်ပ်တုန်) | ၁.၅-၃ ဂရမ် အဿရိယွန် (“ဖားသင့်”၊ မဿဲ ၁၀:၂၉၊ လုကာ ၁၂:၆၊ ရောမအဆ်၊ = ၄ ကွတ်ဒရန်း) | ကြေးဝါ၊ ၆-၈ ဂရမ် ဒေနရိယပ် (“ပင်နီ”၊ မဿဲ ၁၈:၂၈၊ ၂၀:၉၊ ၁၀၊ = ၁၆ အဆ်) | ငွေ၊ ၃.၈၉ ဂရမ် Units based on Roman system:
Lepton (“mite,” cf. Mark 12:42)	.5-1 g.
Kodrantes (“farthing,” Matt. 5:26; Mark 12:42, the Roman quad–
rans; = 2 lepta)	1.5-3 g.
Assarion (“farthing,” Matt. 10:29; Luke 12:6, the Roman as; = 4
quadrantes)	bronze, 6-8 g.
Denarius (“penny,” cf. Matt. 18:28; 20:9, 10; = 16 asses)	silver, 3.89 g.

 

 

 

ဤရှေးဟောင်းဒင်္ဂါးများအတွက် ခေတ်သစ်ငွေကြေးတန်ဖိုးများကို ခန့်မှန်းတွက်ချက်နိုင်သော်လည်း၊ ထိုတန်ဖိုးများသည် မကြာမီသက်တမ်းကုန်သွားပြီး၊ ငွေကြေး၏တန်ဖိုးကို အမှန်တကယ်ဆုံးဖြတ်ပေးသည့် ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအကြောင်း အနည်းငယ်သာဖော်ပြပေးနိုင်သည်။ ဒေနရိယပ်တစ်ခုသည် သာမန်လယ်သမားတစ်ဦး၏ တစ်ရက်လုပ်ခ (မဿဲ ၂၀:၂ ကိုကြည့်ပါ) ဖြစ်သည်ဟူသော အချက်က ဤငွေကြေး၏တန်ဖိုးကို ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ နားလည်နိုင်စေမည်။

While it is possible to compute approximate values in modern money for these ancient coins, such equivalents are soon out of date, and give little idea as to purchasing power, the real determining factor in money value. Perhaps a better realization of the value of this money can be gained from the fact that a denarius was a day’s wages for a common farm laborer (see Matt. 20:2).

 

သစ်တော်ကျမ်းတွင် ထုထည်နှင့် အလျားဆိုင်ရာ အတိုင်းအထွာများစွာကို ဖော်ပြထားသည်။ ဤအချို့သည် ဟေဗြဲမူလဇစ်မြစ်ဖြစ်ပြီး၊ အချို့မှာ ဂရိနှင့် ရောမမူလဇစ်မြစ်ဖြစ်သည်။ သစ်တော်ကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသော အတိုင်းအထွာများဖြစ်သည့် ဘတ်တို့စ် (batos)၊ ဆတ်တိုန် (saton) နှင့် ကိုရို့စ် (koros) တို့သည် ဟေဗြဲအတိုင်းအထွာများဖြစ်သည့် ဘတ် (bath)၊ ဆီအာ (se’ah) နှင့် ကိုရ် (kor) တို့နှင့် သက်ဆိုင်သော်လည်း၊ ဘီစီ ဆဋ္ဌမရာစုနှစ် (ရှေးကျမ်းတွင် ၎င်းတို့၏ ထုထည်ဆိုင်ရာ အကောင်းဆုံးသက်သေများ ရရှိသည့်ကာလ) နှင့် အေဒီ ပထမရာစုနှစ်ကြားတွင် ၎င်းတို့၏ တကယ့်ထုထည်များသည် များစွာပြောင်းလဲသွားခဲ့သည့် သက်သေများရှိသည်။ သစ်တော်ကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသော အတိုင်းအထွာတစ်ခုစီ၏ တိကျသော ညီမျှတန်ဖိုးကို ပေးရန်မဖြစ်နိုင်ပါ၊ အကြောင်းမှာ ဤအတိုင်းအထွာအချို့သည် မတူညီသောအချိန်နှင့် နေရာများတွင် ထုထည်အရ ကွဲပြားခဲ့ပြီး၊ အချို့သောအသုံးအနှုန်းများသည် တစ်ခုထက်ပိုသော အတိုင်းအထွာအရွယ်အစားကို ကိုယ်စားပြုပုံရသည် (ယနေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် ဗြိတိသျှနိုင်ငံများတွင် ဂါလံတန်ဖိုးကွဲပြားသည့်အတိုင်း)။ အောက်ပါ ထုထည်ဇယားများသည် ဟေဗြဲအတိုင်းအထွာများနှင့်ပတ်သက်၍ ဂျိုးဆီဖပ်စ် (Josephus) ၏ ဖော်ပြချက်အရ ဘတ် (batos) တစ်ခုသည် ဆဲဇ်တာရီအိုင် (sextarii) ခုနစ်ဆယ့်နှစ်နှင့် ညီမျှသည် (Antiquities viii. 2. 9 [57])။ လက်ရှိသတင်းအချက်အလက်များအရ ရောမဆဲဇ်တာရီအိုင်တစ်ခုကို လီတာ သုညဒသမ်ငါးလေးခုနှစ် (.547 liter) အဖြစ်တွက်ချက်နိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အမေရိကန် ပိုင့်အရည်တစ်ဒသမ်တစ်ငါခြောက် (1.156 U.S. pints liquid) သို့မဟုတ် ပိုင့်ခြောက်တစ်ဒသမ်ကိုးကိုးလေး (.994 pint dry measure) နှင့် ညီမျှသည်။ ထို့ကြောင့် ဘတ်တို့စ် (batos) ၏ အနီးစပ်ဆုံးတန်ဖိုးကို ရရှိနိုင်သည်။ ဘတ် (bath) နှင့် အခြားဟေဗြဲအတိုင်းအထွာများကြား ဆက်နွှယ်မှုသည် ရှေးကျမ်းကာလမှစ၍ တသမတ်တည်းရှိနေသည်ဟု ယူဆပါက၊ ဆတ်တိုန် (saton) နှင့် ကိုရို့စ် (koros) တို့ကိုလည်း တွက်ချက်နိုင်သည်။New Testament also mentions several measures of capacity and length. Some of these were of Hebrew origin, while others were Greek and Roman. Although New Testament measures, such as batos, saton, and koros are the Hebrew bath, se’ah, and kor, there is evidence that during the period between the 6th century b.c. (from which comes the best evidence of their capacity in Old Testament times; see Vol. I, pp. 166, 167) and the 1st century a.d., they had changed considerably in their actual capacities. It is impossible to give an absolute equivalent for each unit of measure mentioned in the New Testament, both because several of these units varied in capacity at different times and places, and because some of these terms appear to have represented more than one size of measurement (somewhat as the gallon varies in the U.S. and British countries today). The following tables of capacity are based, as far as Hebrew measures are concerned, upon Josephus’ statement that a bath (batos) equaled 72 sextarii (Antiquities viii. 2. 9 [57]). Since present information indicates that the Roman sextarius may be calculated at .547 liter, which is 1.156 U.S. pints liquid or .994 pint dry measure, it is possible to arrive at a fair approximation for the batos. On the supposition that the relationships between the bath and other Hebrew measurements had remained constant since Old Testament times, the saton and the koros may also be calculated.

 

 

ခြောက်သွေ့သောအတိုင်းအတာ

Dry Measure

 

ယူနစ် အမေရိကန်/မက်ထရစ် ချိုင်းနစ် (“အတိုင်းအတာ”၊ ဗျာဒိတ် ၆:၆၊ ဂရိ၊ = ၂ ဆက်စတယ်ရီ) ၀.၉၉ ကွာတ် / ၁.၀၉ လီတာ မိုဒီယို့စ် (“ဘူးရှယ်”၊ မဿဲ ၅:၁၅၊ ရောမ၊ = ၁၆ ဆက်စတယ်ရီ) ၇.၉၅ ကွာတ် / ၈.၇၅ လီတာ ဆာတွန် (“အတိုင်းအတာ”၊ မဿဲ ၁၃:၃၃၊ ဂျူး၊ = ၂၄ ဆက်စတယ်ရီ) ၁၁.၉၃ ကွာတ် / ၁၃.၁၃ လီတာ ကိုရို့စ် (“အတိုင်းအတာ”၊ လုကာ ၁၆:၇၊ ဂျူး၊ = ၁၀ ဘာတိုင်) ၁၄.၉၂ ဘူးရှယ် / ၅.၂၅ ဟက်တိုလီတာ  Unit	U.S./Metric
Choinix (“measure,” Rev. 6:6; Greek; = 2 sextarii)	.99 qt. / 1.09    l.
Modios (“bushel,” Matt. 5:15; Roman; = 16 sextarii)	7.95 qt. / 8.75    l.
Saton (“measure,” cf. Matt. 13:33; Jewish; = 24 sextarii)	11.93 qt. / 13.13 l.
Koros (“measure,” cf. Luke 16:7; Jewish; = 10 batoi)	14.92 bu. / 5.25 hl.

 

 

 

အရည်အတိုင်းအတာ

 Liquid Measure

 

ဇက်စတက်စ် (“အိုး”၊ မာကု ၇:၄၊ ရောမ၊ = ဆက်စတယ်ရီ) ၁.၁၅၆ ပိုင့် / ၀.၅၄၇ လီတာ ဘာတို့စ် (“အတိုင်းအတာ”၊ လုကာ ၁၆:၆၊ ဂျူး၊ = ၇၂ ဆက်စတယ်ရီ) ၁၀.၄၁ ဂါလံ / ၃၉.၄၀ လီတာ မက်ထရေတက်စ် (“ဖာကင်”၊ ယောဟန် ၂:၆၊ ဂရိ) ၁၀.၂၇ ဂါလံ / ၃၈.၈၈ လီတာ သို့မဟုတ်၊ အိုတီ “ဘတ်” နှင့် ညီမျှပါက ၅.၈၁ ဂါလံ / ၂၂.၀၀ လီတာ	1.156 pt. /     .547  l.
Batos (“measure,” cf. Luke 16:6; Jewish; = 72 sextarii)	10.41  gal. / 39.40    l.
Metrētēs (“firkin,” cf. John 2:6; Greek)	10.27  gal. / 38.88    l.
or, if equivalent to OT “bath”	5.81  gal. / 22.00    l.

 

 

 

 

အလျားအတိုင်းအတာ

Linear Measure

 

ဖေးချု့စ် (“ကျူးဘစ်”၊ မဿဲ ၆:၂၇၊ ဂရိ၊ ဟေဗြဲ အမ္မာကို ကိုယ်စားပြု) ခန့်မှန်းခြင်း ၁ ပေ ၅½ လက်မ / ၀.၄၄၄၅ မီတာ အော်ဂူယာ (“ဖါသွန်”၊ တမန်တော် ၂၇:၂၈၊ ဂရိ) ခန့်မှန်းခြင်း ၆ ပေ / ၁.၈ မီတာ စတာဒီယွန် (“ဖာလုံ”၊ လုကာ ၂၄:၁၃၊ ဂရိ) ခန့်မှန်းခြင်း ၆၀၆ ပေ ၆ လက်မ / ၁၈၅ မီတာ ဆဗ္ဗတိုဟိုဒစ် (“ဥပုသ်နေ့ခရီး”၊ တမန်တော် ၁:၁၂၊ ဂျူး) ခန့်မှန်းခြင်း ၂,၉၁၆ ပေ / ၈၈၉ မီတာ မိုင်လီယွန် (“မိုင်”၊ မဿဲ ၅:၄၁၊ ရောမ) ခန့်မှန်းခြင်း ၄,၈၅၅ ပေ / ၁,၄၈၀ မီတာ Pēchus (“cubit,” Matt. 6:27; Greek, representing
Heb. ammah) about	1 ft. 5½ in.         /   .4445 m.
Orguia (“fathom,” cf. Acts 27:28; Greek) about	6 ft.        / 1.8       m.
Stadion (“furlong,” cf. Luke 24:13; Greek) about	606 ft. 6 in.      / 185      m.
Sabbatou hodos (“a sabbath day’s journey,”
Acts 1:12; Jewish) about	2,916 ft.     / 889      m.
Milion (“mile,” Matt. 5:41; Roman) about	4,855 ft.   / 1,480   m.

 

 

 

ဓမ္မသစ်ကျမ်းကာလရှိ ဂျူးများသည် ၎င်းတို့၏ရိုးရာပြက္ခဒိန်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ရောမအင်ပါယာတွင် နေထိုင်ရင်း ရောမပြက္ခဒိန်ကိုလည်း ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ခဲ့သည်။ ဂျူးများသည် ပြက္ခဒိန်တစ်ရက်ကို နေဝင်ချိန်မှ စတင်ရေတွက်သော်လည်း၊ နေ့အချိန်နာရီများကို နေထွက်ချိန်မှ ရေတွက်သည်။ မဿဲ ၂၀:၁၊ ၃-၆၊ ၈၊ ၁၂ တွင်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း၊ အလုပ်လုပ်ရက်သည် “မနက်စောစော” မှစတင်ပြီး ဆယ့်နှစ်နာရီမြောက် “ညနေရောက်သည့်အခါ” အထိ ဆက်လက်လုပ်ကိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် နေ့အချိန်ကို ဆယ့်နှစ်ပိုင်းညီတူခွဲထားပြီး၊ နာရီများသည် ရာသီအလိုက် အနည်းငယ်ကွဲပြားသည်။ ညအချိန်ကို “အစောင့်အချိန်များ” အဖြစ်ခွဲထားသည်။ ဓမ္မဟောင်းကျမ်းကာလတွင် အစောင့်အချိန် ၃ ခုရှိခဲ့သည် (ထွက်မြောက်ရာ ၁၄:၂၄၊ တရားသူကြီး ၇:၁၉)။ သို့သော် ဓမ္မသစ်ကျမ်းတွင် ရောမစနစ်ကို အသုံးပြုပြီး၊ ညအချိန်ကို အစောင့်အချိန် ၄ ခုအဖြစ်ခွဲထားသည် (မဿဲ ၁၄:၂၅၊ မာကု ၆:၄၈)၊ ၎င်းတို့ကို ညနေ၊ သန်းခေါင်ယံ၊ ကြက်တွန်ချိန်၊ နံနက်ဟု ခန့်မှန်းအမည်ပေးထားပြီး၊ တစ်ခုချင်းစီသည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၃ နာရီခန့်ကြာသည်။ ဤစနစ်သည် ပထမရာစုနှစ်တွင် ဂျူးများအကြား သာမန်အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ဂျိုဆီဖတ်စ်က ညွှန်ပြသည် (အန်တီကွီတီးစ် v. ၆. ၅ [၂၂၃]၊ xviii. ၉. ၆)။

For the measurement of time the Jews of the New Testament period used their own traditional calendar (see the discussions of this calendar, Vol. II, pp. 100-123; Vol. V, pp. 236, 238). Living in the Roman Empire, they were familiar also with the Roman calendar (see Vol. V, pp. 237, 239). The Jews began the calendar day with sunset, but counted the daytime hours from sunrise. As is shown in Matt. 20:1, 3–6, 8, 12, the working day began “early in the morning” and continued until the twelfth hour, “when even was come.” Thus the daylight period was divided into twelve equal parts, or hours, which varied somewhat in length with the seasons. The night was divided into “watches”; in Old Testament times there were three of these (see Ex. 14:24; Judges 7:19). However, the New Testament uses instead the Roman system, which divided the night into four watches (see Matt. 14:25; Mark 6:48), apparently known as evening, midnight, cockcrowing, and morning (see Mark 13:35), and each approximately three hours long. That this system was in common use among the Jews in the 1st century is implied by Josephus (Antiquities v. 6. 5 [223]; xviii. 9. 6).

 

ပါလက်စတိုင်းဒေသတွင် ပထမရာစုနှစ်က သာမန်ဘာသာစကားမှာ အာရမိတ်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို ဗာဗုလုန်နှင့် ပါးရှားအင်ပါယာများတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဂျူးများသည် ဗာဗုလုန်အကျဉ်းသားဘဝမှ ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာစဉ် ၎င်းကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။ အာရမိတ်အပြင်၊ ဂရိဘာသာစကားကိုလည်း ပါလက်စတိုင်းတွင် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဟယ်လီနစ်တစ်လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒီကာပိုလစ်မြို့များနှင့် ဂါလိလဲမြို့တော် ဆက်ဖိုရစ်ကဲ့သို့သော ဟယ်လီနစ်တစ်မြို့များတွင် အထူးသဖြင့် ထင်ရှားသည်။ ၎င်းသည် ယေရှု၏နာဇရက်အိမ်မှ ၄ မိုင်သာဝေးသည်။ ပါလက်စတိုင်းပြင်ပရှိ ဂျူးများအကြား မွေးဖွားပြီး ၎င်းတို့၏မွေးရပ်မြေသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသူများသည်လည်း ဂရိဘာသာစကားကို မကြာခဏပြောဆိုကြသည်။

The common language of Palestine in the 1st century was Aramaic, which had been widely spoken in both the Babylonian and the Persian Empire, and which the Jews had brought home with them on their return from the Babylonian captivity (see Vol. I, p. 30). In addition to Aramaic, much Greek was also in use in Palestine as a result of centuries of Hellenistic influence. This was particularly true in the cities of the Decapolis and in other Hellenistic cities, such as Sepphoris, the capital of Galilee, which was situated only four miles from Jesus’ home at Nazareth. Jews born in the Gentile world outside of Palestine, who had returned to their national homeland, also often spoke Greek.