ထွက်မြောက်ရာကျမ်း ၂

 

အခန်းကြီး - ၂

ထိုကာလ၌ လေဝိအမျိုးသားတယောက်သည်၊ လေဝိအမျိုးသမီးနှင့် အိမ်ထောင်ဘက်ပြု၍၊
² မိန်းမသည် ပဋိသန္ဓေယူသဖြင့် သားယောက်ျားကို ဘွားမြင်လေ၏။ ထိုသားသည် အဆင်းလှကြောင်းကို အမိမြင်လျှင်၊ သုံးလပတ်လုံး ဖွက်ထားလေ၏။
³ နောက်တဖန် ဖွက်၍မထားနိုင်သောအခါ၊ ဂမာကိုင်းပင်ဖြင့် ရက်သောပုခက်ကိုယူ၍ ရေညှိနှင့်သစ်စေး ဖြင့် လူးပြီးလျှင်၊ ပုခက်ထဲတွင် သူငယ်ကိုထည့်၍ မြစ်ကမ်းနားကိုင်းတော၌ ထားလေ၏။
⁴ သူငယ်အစ်မလည်း အဘယ်သို့ဖြစ်မည်ကို သိမြင်ခြင်းငှါ အဝေး၌ ရပ်နေလေ၏။
⁵ ဖာရောဘုရင်၏သမီးတော်သည် ရေချိုးခြင်းငှါ ဆင်းလာ၍၊ ကျွန်မတို့နှင့် မြစ်ကမ်းနား၌ လှည့်လည်စဉ်၊ ကိုင်းတော၌ ပုခက်ကိုမြင်၍ ဆောင်ယူစေခြင်းငှါ ကျွန်မ တယောက်ကို စေလွှတ်လေ၏။
⁶ ပုခက်ဖုံးကို ဖွင့်သောအခါ၊ ငိုလျက်နေသော သူငယ်ကိုမြင်၍၊ သနားသောစိတ်ရှိလျှင်၊ ဤသူငယ်သည် ဟေဗြဲအမျိုးဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ဆိုပြီးသော်၊
⁷ သူငယ်၏အစ်မက၊ ကိုယ်တော်အတွက် သူငယ်ကို ထိန်းရသော ဟေဗြဲအထိန်းကို ကျွန်မသွား၍ ခေါ်ရ ပါမည်လောဟု ဖာရောဘုရင်၏ သမီးတော်အား မေးလျှောက်၍၊
⁸ မင်းသမီးက သွားလော့ဟု အခွင့်ပေးလျှင်၊ မိန်းမငယ်သွား၍ သူငယ်၏အမိကိုခေါ်လေ၏။
⁹ ဖာရောဘုရင်၏သမီးတော်က၊ ဤသူငယ်ကို ယူသွား၍ ငါ့ဘို့ ထိန်းလော။ အခကို ငါပေးမည်ဟု မှာထားသည်အတိုင်း၊ ထိုမိန်းမသည် သူငယ်ကို ယူသွား၍ ထိန်းလေ၏။
¹⁰ သူငယ်ကြီးပွားသောအခါ၊ ဖာရောဘုရင်၏ သမီးတော်ထံသို့ ပို့ဆောင်၍ မင်းသမီးသည် သားအရာ၌ ခန့်ထားလျက်၊ မောရှအမည်ဖြင့် မှည့်၏။ အကြောင်းမူကား၊ ရေထဲကငါနှုတ်ယူသည်ဟု ဆိုသတည်း။
¹¹ မောရှေသည် ကြီးသောအခါ၊ မိမိအမျိုးသားချင်းတို့ရှိရာသို့ သွား၍ သူတို့အမှုထမ်းရသောအခြင်း အရာတို့ကို ကြည့်ရှုလေ၏။ မိမိအမျိုးသားဟေဗြဲ လူတယောက်ကို၊ အဲဂုတ္တုလူရိုက်သည်ကိုမြင်လျှင်၊
¹² ပတ်လည်ကြည့်ရှု၍ အဘယ်သူမျှမရှိသည်ကို သိသောအခါ၊ အဲဂုတ္တုလူကိုသတ်၍ သဲထဲ၌ မြှုပ်ထားလေ ၏။
¹³ နက်ဖြန်နေ့၌ ထွက်ပြန်သော်၊ ဟေဗြဲလူနှစ်ယောက်တို့သည် အချင်းချင်းသတ်ကြသည်ကို မြင်လျှင်၊ သင်သည် သင်၏အပေါင်းအဘော်ကို အဘယ်ကြောင့် ရိုက်သနည်းဟု ညှဉ်းဆဲသောသူအား မေးသည်ရှိသော်၊
¹⁴ ထိုသူက၊ အဘယ်သူသည် သင့်ကို ငါတို့အပေါ်မှာ အကဲအမှူး တရားသူကြီးအရာ၌ ခန့်ထားသနည်း။ အဲဂုတ္တုလူကို သတ်သကဲ့သို့ ငါ့ကို သတ်လိုသလောဟု ပြန်ဆို၏။ ထိုအခါ မောရှေသည် မိမိပြုသောအမှု ထင်ရှားပြီဟု သိ၍ကြောက်လေ၏။
¹⁵ ထိုသိတင်းကို ဖါရောဘုရင်ကြားသောအခါ၊ မောရှေကို သတ်ခြင်းငှါ ရှာကြံလေ၏။ မောရှေသည် ဖါရောဘုရင်ထံမှ ထွက်ပြေး၍၊ မိဒျန်ပြည်သို့ ရောက်လျှင်၊ ရေတွင်းနားမှာ ထိုင်၍နားနေလေ၏။
¹⁶ ထိုအခါ မိဒျန်ယဇ်ပုရောဟိတ်၏ သမီးညီအစ်မ ခုနစ်ယောက်တို့သည်၊ မိမိတို့အဘ၏ သိုးဆိတ်များကို ရေတိုက်ခြင်းငှါလာ၍ ရေခပ်ပြီးလျှင်၊ ရေသောက်ခွက်တို့၌ လောင်းကြ၏။
¹⁷ သိုးထိန်းအချို့တို့လည်း လာ၍ သိုးဆိတ်များကို မောင်းကြ၏။ ထိုအခါ မောရှေသည်ထ၍ ထိုမိန်းမတို့ဘက်၌နေလျက်၊ သိုးဆိတ်များကို ရေတိုက်လေ၏။
¹⁸ ထိုမိန်းမတို့သည် အဘရွေလထံသို့ ရောက်ကြသော်၊ အဘက အဘယ်ကြောင့် ယနေ့အလျင်အမြန် ရောက်လာရကြသနည်းဟု မေးလေ၏။
¹⁹ သူတို့ကလည်း၊ အဲဂုတ္တုလူတယောက်သည် အကျွန်ုပ်တို့ကို သိုးထိန်းတို့လက်မှ ကယ်နှုတ်၍၊ ရေ လိုသမျှကို ခပ်သဖြင့်၊ သိုးဆိတ်များကို ရေတိုက်ပါသည်ဟု ပြန်ပြော၏။
²⁰ အဘကလည်း၊ ထိုသူသည် အဘယ်မှာရှိသနည်း။ အဘယ်ကြောင့် သူ့ကိုပစ်ထားခဲ့သနည်း။ အစာ စားစေခြင်းငှါ သူ့ကိုခေါ်ချေကြဟု ဆိုလေ၏။
²¹ မောရှေသည် ထိုသူထံမှာနေ၍ ပျော်မွေ့သဖြင့်၊ သမီးဇိပေါရကို မောရှေအား ထိမ်းမြားပေးစားလေ၏။
²² ထိုမိန်းမဘွားသောသားကို ဂေရရှုံအမည်ဖြင့် မှည့်၏။ အကြောင်းမူကား၊ ငါသည်တကျွန်းတနိုင်ငံ၌ ဧည့်သည်အာဂန္တုဖြစ်ရပြီဟုဆိုသတည်း။
²³ ကာလအင်တန်ကြာပြီးမှ၊ အဲဂုတ္တုရှင်ဘုရင် အနိစ္စရောက်လေ၏။ ဣသရေလအမျိုးသားတို့လည်း အစေကျွန်ခံရသောကြောင့် ညည်းတွားငိုကြွေးကြ၏။ ထိုသို့ အစေကျွန်ခံ၍ငိုကြွေးသော အသံသည် ဘုရား သခင်ထံတော်သို့ တက်ရောက်လေ၏။
²⁴ သူတို့ ညည်းတွားမြည်တမ်းခြင်း အသံကို ဘုရားသခင်ကြားတော်မူလျှင်၊ အာဗြဟံ၊ ဣဇာက်၊ ယာကုပ်နှင့် ပြုခဲ့ဘူးသောပဋိညာဉ်ကို အောက်မေ့တော်မူ၏။
²⁵ ဘုရားသခင်သည်လည်း၊ ဣသရေလအမျိုးသားတို့ကို ကြည့်ရှု၍ သူတို့အမှုကို ဆင်ခြင်တော်မူ၏။

အနက်ဖွင့်ချက်။

၂:၁–၁၀ အခန်းကြီး ၁ နှင့်ဆင်တူသည်၊ မောရှေ၏ အံ့ဖွယ်ရှင်သန်ခြင်းဇာတ်လမ်းသည် ဖာရောဘုရင်၏အစီအစဉ်များကို ရှောင်လွှဲပြီး ပျက်ပြားစေသော အမျိုးသမီးများ၏ ဇာတ်လမ်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် အမည်မရှိသော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် အဓိကဇာတ်ကောင်များဖြစ်သည်။

2:1–10 Similar to chap. 1, the story of the miraculous survival of Moses is a story of women who circumvent and foil Pharaoh’s plans. While neither of them has a name, they are nonetheless the main characters.

၂:၂ မြင် … လှပသည်။ တစ်စုံတစ်ရာ သို့မဟုတ် တစ်ဦးဦးသည် လှပသည် (သို့မဟုတ် ကောင်းသည်) ဟု မြင်ရသည့်အစဉ်အလာသည် ကမ္ဘာဦးကျမ်း ၁:၄၊ ၁၀၊ ၁၂ စသည်တို့တွင် ဘုရားသခင်က ၎င်း၏ကောင်းသောဖန်ဆင်းခြင်းကို မြင်သည့်နေရာမှ သိရှိပြီးဖြစ်သည်။ စာရေးသူသည် တူညီသောအသုံးအနှုန်းများကို အသုံးပြုသည်။ ဖာရောဘုရင်က ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့် ရှုပ်ထွေးခြင်းကို အမိန့်ပေးထားသော်လည်း၊ ဖန်ဆင်းခြင်းသစ်တစ်ခု ပြင်ဆင်နေသည်။ သုံးလ။ မောရှေ၏မိခင်သည် သူ့ကို ထပ်မံဖုံးကွယ်ထားနိုင်ခြင်းမရှိတော့ပေ။ သုံးသည် များသောအားဖြင့် တိကျသောနံပါတ်မဟုတ်ဘဲ၊ ပြီးပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် ကန့်သတ်ချက်တစ်ခုသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ညွှန်ပြသော သင်္ကေတယူနစ်ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင်၊ မောရှေသည် ၎င်း၏အထောက်အထားကို အခြားသူများအား အပြည့်အဝယုံကြည်စေရန် နိမိတ်လက္ခဏာသုံးခုပေးခံရသည် (ထွက် ၄:၉)၊ သုံးရက်ကြာ ဘေးဒဏ်သည် ခါးသီးသောအဆုံးသို့ ခံစားရမည် (၁၀:၂၂–၂၃)၊ ရေ သုံးရက်မရှိခြင်းသည် လူတစ်ဦးခံနိုင်ရည်ရှိသည့် ကန့်သတ်ချက်ကို ညွှန်ပြသည် (၁၅:၂၂၊ ၁ ရာ ၃၀:၁၂၊ ယောန ၁:၁၇)။

2:2 saw … beautiful. The sequence of seeing that something or someone is beautiful (or good) is already known from Gen. 1:4, 10, 12, etc., where God sees His good creation. The author uses the same terms. Even though Pharaoh had decreed destruction and chaos, a new creation is being prepared. three months. Moses’ mother could not keep him hidden any longer. Three often indicates not the exact number but a symbolic unit indicating something which is attaining completion or has reached a limit. Later, Moses is given three signs (Ex. 4:9) to fully convince others of his identity; a plague lasting for three days must be endured to the bitter end (10:22–23); three days without water indicates the measure or limit of what a person can bear (15:22; 1 Sam. 30:12; Jon. 1:17).

 

၂:၃ သေတ္တာ။ ကမ္ဘာဦးကျမ်း ၆:၁၄ တွင်အသုံးပြုသော စကားလုံးတူဖြစ်သော်လည်း၊ သေတ္တာကို မတူညီသောပစ္စည်းဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ ဇာတ်လမ်းနှစ်ခုစလုံးသည် အံ့ဖွယ်ကယ်တင်ခြင်းကိူဖော်ပြသည်။ အမျိုးသမီး၏လုပ်ဆောင်ချက်သည် သားဖွားမိခင်များ၏ လိမ္မာပါးနပ်မှုကို (၁:၁၉) ထပ်မံဖော်ပြသည်။ ကယ်တင်ခြင်း၏အလယ်အလတ်အဖြစ် နိုင်းမြစ်သည် မျှော်လင့်ချက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပြီး ဖာရောဘုရင်၏ဒီဇိုင်း (၁:၂၂) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ အီဂျစ်ဘာသာရေးတွင် နိုင်းမြစ်သည် အရေးပါသောအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ပြီး မတူညီသောနတ်ဘုရားများနှင့် ဆက်စပ်နေသည် (၇:၁၄–၂၄ ရှိမှတ်စုကိုကြည့်ပါ)။ ၎င်းသည် ဘေးဒဏ်ဇာတ်လမ်းတွင် ထာဝရဘုရားနှင့် ဖာရောဘုရင်နှင့် ၎င်း၏အီဂျစ်နတ်ဘုရားများအကြား ပဋိပက္ခတစ်ခု၏ အကြိုပြသမှုဖြစ်သည်။

2:3 ark. Same word as in Gen. 6:14 but the ark is made of different material. Both stories describe miraculous deliverance. The woman’s action echoes the cleverness of the midwives (1:19). The Nile as a medium of salvation is contrary to expectations and opposite to Pharaoh’s design (1:22). In Egyptian theology the Nile played an important role and was connected with different deities (see note on 7:14–24). This is a preview of the conflict between the Lord and Pharaoh and his Egyptian gods that we find later in the plague narrative.

 

၂:၅ ဖာရောဘုရင်၏သမီးသည် အခြားသူများကဲ့သို့ အမည်မဖော်ပြထားသော်လည်း၊ သူမသည် မသိနားမလည်သူ (၂:၆) မဟုတ်ပေ။ သမ္မာကျမ်းရာဇဝင်ကို လိုက်နာပါက၊ သူမသည် သုံးမုန့်စီးတစ်ဦး၏သမီး ဟတ်ရှပ်ဆူးဖြစ်နိုင်သည် (မိတ်ဆက်၊ “စာရေးသူနှင့် ရက်စွဲ” ကိုကြည့်ပါ)။

2:5 Pharaoh’s daughter is nameless like everyone else, except Moses, but she is not ignorant (v. 6). She may be Hatshepsut, the daughter of Thutmoses I, if biblical chronology is followed (see Introduction, “Author and Date”).

 

၂:၈–၉ ဤဇာတ်လမ်းရှိ အမျိုးသမီးများအားလုံးသည် အမိန့်များကို မနာခံရန်နှင့် ဆွေမျိုးနှင့် လူမျိုးစုနယ်နမိတ်များကို ကျော်လွှားရန် ရွေးချယ်ကြသည်။

2:8–9 All women in this story choose to disobey commands and cross kinship and ethnic boundaries.

 

၂:၁၀ ကလေးကြီးပြင်းလာသည်။ ဖြစ်နိုင်ချေအားဖြင့် နှစ်နှစ်သို့မဟုတ် သုံးနှစ်ခန့် (၁ ရာ ၁:၂၂ ရှိ ရှမွေလနှင့်ဆင်တူသည်)၊ အချိန်ညွှန်ပြချက်များ ရှင်းလင်းမှုမရှိပေ။ စာသားသည် ကလေးနှင့် မင်းသမီးအကြား ရင်းနှီးသောဆက်နွယ်မှုကို ညွှန်ပြသော်လည်း၊ တရားဝင်မွေးစားပုံစံမပါရှိပေ။ ဓမ္မဟောင်းကျမ်းတွင်၊ “ဆွဲထုတ်သည်” ဟူသော ကြိယာကို ဆာလံတစ်ပုဒ်၊ ၂ ဓမ္မရာဇဝင် (၂၂:၁၇) နှင့် ဆာလံကျမ်း (၁၈:၁၆) တွင်သာ အသုံးပြုသည်။

2:10 child grew. Perhaps for two or three years (similar to Samuel in 1 Sam. 1:22); there are no clear time indications. The text suggests a close link between the child and the princess but does not contain a formal adoption formula. In the OT, the verb “draw out” is used only in a psalm, which appears both in 2 Samuel (22:17) and the Psalms (18:16).

 

၂:၁၁–၁၅ မောရှေသည် ဖိနှိပ်ခံရသူများနှင့် တစ်သားတည်းဖြစ်သည်။ ဖိနှိပ်မှုအခြေအနေကို အနည်းငယ်ဖြေရှင်းရန် မအောင်မြင်စွာ ကြိုးပမ်းပြီးနောက်၊ မောရှေသည် ဖာရောဘုရင်၏ ဒေါသမှ ထွက်ပြေးရပြီး မိဒျန်ရှိ ရေတွင်းတစ်ခုတွင် အဆုံးသတ်သည် (ရေတွင်းနှင့်ဆိုင်သော နောက်ထပ်ဇာတ်လမ်းအတွက် က ၂၉:၁–၃၅ ရှိမှတ်စုကိုကြည့်ပါ)။

2:11–15 Moses identifies with the oppressed. After unsuccessfully seeking to remedy the oppressive situation on a small scale, Moses has to flee from the wrath of Pharaoh and ends up at a well in Midian (see note on Gen. 29:1–35 for another story related to a well).

 

၂:၁၂ သတ်ဖြတ်သည်။ တောလည်ရာကျမ်း ၂၀:၁၁ တွင် “ရိုက်သည်” ဟူသောစကားလုံးနှင့် တူညီပြီး၊ မောရှေ၏ ကိုယ်ပိုင်ရိုက်ပုတ်လိုစိတ်ကို မီးမောင်းထိုးပြသည်။

2:12 killed. The same term as “struck” in Num. 20:11; highlights Moses’ tendency to “strike” on his own.

 

၂:၁၆–၂၂ မောရှေသည် မိဒျန်တွင် ၎င်း၏လမ်းကို ဖန်တီးပြီး ရေဣလ၏သမီးတစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်သည်။ ဆင်တူသောအစိတ်အပိုင်းများကို အီဂျစ်မှူးကြီးတစ်ဦးဖြစ်သူ ဆင်နူဟီ၏ပုံပြင်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်၊ ၎င်းသည် ပါလက်စတိုင်းသို့ ထွက်ပြေးရပြီး ၎င်း၏စွန့်စားခန်းများနှင့် ဤ“ရိုင်းစိုင်းသော” နိုင်ငံ၏ အောင်မြင်မှုနှင့် ဆွဲဆောင်မှုကို ဖော်ပြသည်။

2:16–22 Moses makes his way in Midian and marries one of the daughters of Reuel. Similar elements can be found in the Tale of Sinuhe, an Egyptian story involving an Egyptian court official who has to flee to Palestine, describing his adventures and the fruitfulness and desirability of this “barbaric” country.

 

၂:၁၈ ရေဣလ။ ၃:၁ တွင် မောရှေ၏ယောက္ခမအမည်မှာ ယေသ ရိုဖြစ်သည်။ ရေဣလသည် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအမည်ဖြစ်ပြီး ယေသ ရိုသည် ဘွဲ့တစ်မျိုးဖြစ်နိုင်သည်။ သို့သော်၊ အခြားသမ္မာကျမ်းဇာတ်ကောင်များတွင်လည်း အမည်နှစ်ခုရှိသည် (ဥပမာ၊ ယေဒိဒိယနှင့် ရှောလမုန်၊ ၂ရာ ၁၂:၂၄–၂၅)။

2:18 Reuel. In 3:1 the name of Moses’ father-in-law is Jethro. It is possible that Reuel was the personal name and Jethro some type of title. However, other biblical characters also had two names (e.g., Jedidiah and Solomon; 2 Sam. 12:24–25).

 

၂:၂၂ မောရှေသည် ၎င်း၏သားကို အမည်ပေးသည်ကို သတိပြုပါ (အမျိုးသားရိုးရာပုံပြင်အများစုတွင် မိခင်မဟုတ်ဘဲ)၊ အီဂျစ်တွင် “ဧည့်သည်တော်” ဖြစ်နေသော ပဋိညာဉ်လူမျိုးနှင့် ဆက်နွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းလိုသည့် ၎င်း၏ဆန္ဒကို အလေးပေးဖော်ပြသည်။

2:22 Note that Moses names his son (not the mother as in most patriarchal stories), emphasizing his desire to maintain a connection to the covenant people who are “strangers” in Egypt.

 

၂:၂၃–၂၅ ထွက်မြောက်ရာကျမ်းတွင် ဣသရေလ၏ဇာတ်လမ်းတွင် ဘုရားသခင်၏ တက်ကြွစွာပါဝင်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်၊ သူသည် နောက်ကွယ်တွင် အမြဲတမ်း လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်နေခဲ့သည်။ ဤကျမ်းပိုဒ်သည် မီဒီယန်မှ အီဂျစ်သို့ ရှုထောင့်ကို ခေတ္တပြောင်းလဲပြသထားသည်။

2:23–25 The first reference to God’s active participation in the story of Israel in Exodus. However, He has always been busy behind the scenes. The passage involves a brief change of perspective from Midian back to Egypt.

 

၂:၂၃ အော်ဟစ်ခြင်း။ ဣသရေလလူများသည် သခင်ဘုရားထံသို့ ပထမဆုံးအကြိမ် အော်ဟစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အနက်ရှိုင်းဆုံး စိတ်ပျက်အားငယ်မှုတွင် ရှိနေပြီး—ဘုရားသခင်သည် နားထောင်တော်မူသည်။ ဤပုံစံသည် တရားသူကြီးများခေတ်တွင် အကြိမ်များစွာ ထပ်မံဖြစ်ပေါ်သည် (တရား ၃:၉၊ ၁၅၊ ၄:၃၊ ၆:၆၊ စသည်)။

2:23 cried. The first time that Israel cries to the Lord. They are at the depth of despair—and God hears. This pattern is repeated numerous times during the era of the judges (Judg. 3:9, 15; 4:3; 6:6; etc.).

 

၂:၂၄ ပဋိညာဉ်။ ထွက်မြောက်ရာကျမ်းတွင် ပဋိညာဉ်ကို အမြဲတမ်း ဘုရားသခင်ကသာ ဖြစ်ပေါ်စေသည် (လူများသည် ရုပ်တုများနှင့် ပဋိညာဉ်ချုပ်ဆိုကြသော်လည်း၊ ၂၃:၃၂)။ ဘုရားသခင်၏ ဦးစီးမှုအောက်တွင် လူသားများသည် မလှုပ်မရှား နေထိုင်မရ။ ၎င်းတို့သည် အပြုသဘောဆောင်သော တုံ့ပြန်မှုပြုရန် မျှော်လင့်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် အပြန်အလှန်ဆက်ဆံမှုနှင့် အသိုင်းအဝိုင်းသဘောသည် ပဋိညာဉ်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ အခန်း ၁၉–၂၄ တွင် ပဋိညာဉ်သည် အဓိကအာရုံစိုက်ဖြစ်လာသည်။ အာဗြဟံ၏ ပဋိညာဉ်နှင့်ပတ်သက်သော နောက်ထပ်အချက်အလက်များအတွက် ကမ္ဘာဦးကျမ်း ၁၂:၁–၃၊ ၁၅:၁၈–၂၁၊ ၁၇:၁–၇ ကို ကြည့်ပါ။

 2:24 covenant. In Exodus it is always God who brings about the covenant (though people enter into a covenant with idols; 23:32). Humans cannot remain passive under the initiative of God. It is expected of them that they react positively. Hence reciprocity and communality are essential for the covenant. In chaps. 19–24 the covenant becomes a major focus. For more on the Abrahamic COVENANT, see Gen. 12:1–3; 15:18–21; 17:1–7.